باشد . قبل از تنقيه كماد گذاردن و به حمام رفتن خوب نيست ، كه ممكن است مادهء زياد به جرم طبقات چشم برساند . نبايد در ابتدا غلظت‌بخشهاى بسيار قوى و گيرنده به كار برد ، كه لايه را سفت گرداند و مانع تحليل مىشود و درد شديد را شديدتر مىكند . داروى ناتوان در گيرندگى نيز در ابتدا خوب نيست ، زيرا در منع ماده ناتوان ، و در سفتى دادن به طبقهء بالايى كارگر است و ماده را در طبقهء بالايى نگه مىدارد . اگر چنين حالتى روى داد ، بدون انقطاع پارچهء در آب گرم خيس‌شده را بگذار و « شياف سپيد » را در آب شاه افسر حل كن ! داروى از اين گيرنده‌تر درصورتىكه امتلاء در سر باشد زيان‌آورتر است . داروهاى تحليل‌برنده را به هيچ وجه در ابتدا تجويز نكن ! شايد بعد از استعمال گيرنده‌ها و به‌ويژه آنهايى كه با تخديركننده‌ها آميخته‌اند نياز باشد كه قطراتى از شكر آب و عسلاب در چشم بچكانى . اگر درد از اينها برانگيخته شد با دارويى كه سفت نمىگرداند تلافى بنما . چنان‌كه گفتيم بايد در پاك نمودن ژفك نرمش و آهستگى را رعايت كنند ، كه چشم آزار نبيند . در پاك نمودن ژفك درد كاهش يابد و چشم روشن‌تر مىشود و راه ورود دارو به چشم بازتر خواهد شد . گاهى اگر درد شدت يابد ، استعمال مخدرات مانند : افشرهء مهرگياه ، آب كاهو ، آب خشخاش و كمكى از سماق درد را تخفيف دهد ؛ اينها را برحسب ضرورت به كار برى و حذر كن ! و اگر ممكن بود فقط سپيدهء تخم‌مرغ آميخته با آب‌پز خشخاش استعمال كنى بد نيست . و اگر شنبليله را نيز قاطى كنى ، براى تسكين درد و تحليل بردن ماده مؤثر است كه هم تحليل مىبرد هم آسيب مخدر را از بين مىبرد . اگر ماده رقيق و خورنده ( آكله ) است ، به عقيدهء من افيون و مخدرات خوب است كه شفادهنده‌اند و درد پىدرپى ندارند . اما بايد دانست كه افيون خود براى ديد ، زيان‌بخش است . ليكن افيون دردى را كه از مادهء خورنده آمده است و زياد منتشر نشده است شفاى عاجل است . علاج درد سوزناك ، پوشش چسبى و سرد و لطيف گردانيدن است . علاج تمديد ، سستى به چشم بخشيدن و تحليل . به وسيلهء داروهايى كه بعدا ذكر خواهيم كرد ، ماده را تقليل مىدهى . در زياد باقى ماندن علت ، بايد ريزشگاه اشك ( گوشهء چشم ) و شريان پشت گوش را رگ بزنى . كسانى كه رمد دارند و ماده به چشمشان سرازير مىشود - چنان‌كه بارها گفتيم - نبايد روغن بر سر مالند و روغن در گوش ريزند . در علاج رمد - همانند علاج ساير ورمها - بايد اولا ماده را متوقف كرد و ثانيا تحليل برد . بايد به آهستگى و نرمش با عضو ورم كرده رفتار نمود ؛ به‌طورىكه هرچه بركندنى ، يا منع كردنى يا نرم‌كننده يا تحليل‌برنده است ، چنان آهسته لمس شود كه بيمار احساس درد نكند و فشار بر چشم وارد نيايد . براى اين عمل داروى دفع‌كننده ميانه باشد . سوزش تحليل‌برنده كم و نهانى باشد . بهتر آن