2 - مزاج نامعتدل : مزاجى است كه در حد وسط بين كيفيات متضاده قرار نداشته باشد يعنى به يكى از آنها گرايش بيشترى داشته باشد . اين گرايش يا به سوى يكى از دو كيفيت متضاد سردى و گرمى و يا ترى و خشكى است ، و يا به سوى دوتا از آنهاست ( يا بسوى يكى از اين كيفيات چهارگانه و يا دوتا از آنهاست ) . نتيجه اين گرايش به هم خوردن اعتدال است . « 35 » ليكن در صنعت طب ملاك اعتدال يا خروج از اعتدال نه اين است و نه آن . طبيب بايد اين را بطور مسلم بداند كه مزاج معتدل به معناى ياد شده اصلا وجود ندارد تا چه رسد به مزاج انسان و يا اندام او . و بايد دانست كه لفظ « اعتدال » در اصطلاح طبيبان مفهوم تعادل يعنى هم‌وزنى و برابرى كامل را نمىدهد ، بلكه اين واژه بمفهوم عدالت در تقسيم ، يعنى هركس آنچه سزاوارش است يا بهركسى آنچه لايق اوست مىدهند ، به كار مىرود . مفهوم اعتدال مزاج در اصطلاح طبيبان كيفيت بدن و يا اندامى است كه در آن عناصر درهم آميخته از لحاظ چندى و چونى ، با چنان سهم عادلانه‌اى شركت كرده باشند كه مزاج نيازمند آن است . اگر آن عناصر مورد نياز مزاج و سهم عادلانه‌اى كه از آن برخوردار است ، به « اعتدال » در مفهوم لغوى آن ، بسيار نزديك شده باشد ، باز اعتدال در انسانها متفاوت است ، زيرا ممكن است انسانى از انسان ديگر معتدل المزاج‌تر باشد و اعتدالى كه در يكى صادق است نصيب ديگرى نشده باشد . اعتدال مزاج داراى هشت وجه است . قبل از شروع به شرح وجوه هشتگانه ، سنجش و برآوردى درباره چگونگى اعتدال به عمل مىآوريم : 1 - سنجش و برآورد نوعيت با آنچه كه مخالف آن است و اين يكى در آن وجود ندارد . 2 - سنجش نوعيت با آنچه كه مخالف آن است و اين يكى در آن وجود دارد . 3 - سنجش و برآورد يك صنف از نوع با آنچه كه مخالف آنها است و اين مخالف در آن صنف و آن نوع وجود ندارد . 4 - سنجش و برآورد يك صنف از نوع با آنچه كه مخالف آنهاست و در آن صنف وجود دارد . 5 - سنجش و برآورد يك فرد از يك صنف و از يك نوع با آنچه كه مخالف آن شخص

--> ( 35 ) - « اما خارج از اعتدال بموجب اصطلاح اطباء نيز به هشت قسم مختلف منقسم مىگردد : « بدين جهت كه مزاج يا گرمتر است از آنچه مىبايد يا سردتر ، يا خشك‌تر است يا ترتر ، يا گرم و ترتر است يا گرم و خشك‌تر ، و يا سرد و ترتر است يا سرد و خشك‌تر . » ( كتاب قانونچه ، صفحات 3 و 4 ) .