أبو علي سينا ( مترجم : عبد الرحمن شرفكندى " هه ژار " )

فهرست و مقدمه 72

قانون ( فارسى )

كه دو عنوان از آنها بويژه در تأليف قانون نقش داشته‌اند . يكى الحاوى تأليف محمد بن زكرياى رازى ، و ديگرى الكامل فى صناعة الطب يا كتاب الملكى تأليف على بن عباس اهوازى مىباشد . واقعيت اين است كه مقايسه اين دو كتاب با القانون فى الطب ، خود گواهى بر اهميت و ممتاز بودن قانون است . اما براى درك بيشتر اهميت قانون در پزشكى اسلامى ، دلايل خود را به دو دسته تقسيم مىنمائيم : الف : از طريق بررسى خود اثر . ب : با بررسى ترجمه‌ها ، شرح‌ها ، خلاصه‌ها و روىهم‌رفته نقش قانون در پيدايى نوع خاصى از ادبيات پزشكى در قلمرو عالم اسلام . الف - از طريق بررسى خود اثر : در اين بخش ، ضمن گزارش ساختار و كليات حاكم بر قانون ، سعى مىشود كه نقش آن در پزشكى دوره اسلامى تبيين گردد . درعين‌حال ، با توجه به وفور شرح‌ها ، ترجمه‌ها و خلاصه‌هاى قانون ، بررسى آنها را به دنباله اين گفتار موكول مىنمائيم و در اينجا تنها به ذكر اين نكته بسنده مىكنيم كه در پى تأليف قانون ، انواع شرح‌ها ، ترجمه‌ها و خلاصه‌هايى از آن پديد آمد كه اين مجموعه ، خود يك مكتب را در پزشكى اسلامى ايجاد كرده كه همگى از قانون سرچشمه مىگيرد . ب - ترجمه‌هاى اروپايى ( لاتينى ) ، فارسى و مانند آن از اين كتاب ، انواع شرح‌ها و خلاصه‌ها و آثارى از اين دست ، حكايت از اهميت كتاب و قدرت تأثيرگذارى آن بر تاريخ علم پزشكى در سطح جهان مىكند . نخستين كوشش دانشمندان اسلامى براى تاليف آثارى با محوريت قانون از جمله شروح متعدّد آن تلخيص‌هايى بود كه از اين كتاب انجام شد . احتمالا نخستين تلخيص اين كتاب به وسيله شمس الدين ايلاقى در قرن پنجم هجرى انجام شد . در قرن ششم نيز نخستين شرح قانون به وسيله ابن جميع انجام شد . طى قرون ششم و هفتم هجرى به‌طور پياپى خلاصه‌ها و شرح‌هاى متعددى بر قانون تهيه شد . اوج خلاصه‌نويسىها به وسيله ابن نفيس ( كاشف گردش صغير خون ) در آخرين سالهاى قرن هفتم صورت گرفت . مىتوان گفت دو قرن هفتم و هشتم دورانى هستند كه مهمترين و جدىترين شروح قانون تاليف شد . با توجه به حجم عظيم قانون ، شرح‌نويسى بر آن كار آسانى نبود و بسيارى از شروح قانون تنها شرح بر بخش‌هايى از قانون هستند . اما دو شرح كامل قانون در قرون مورد نظر ما پديد آمدند . يكى شرح ابن نفيس و ديگر شرح قطب الدين شيرازى .