اسحاق اين روش را در كتاب المسائل فى الطّب للمتعلمين و نيز در المسائل فى العين خود به كار برده است . كسانى ديگر ، مانند سعيد بن أبى الخير مسيحى ( م 589 ق ) ، پزشك دربار ناصر ، خليفهء عباسى در كتاب الاقتضاب - كه مدخلى بر پزشكى است - اين روش را دنبال كردند . « 1 » اين زمان و در بين پزشكان ايرانى ، به‌ويژه نقش سيد اسماعيل جرجانى قابل توجه است . اسماعيل بن حسين بن محمد بن احمد جرجانى ، معروف به سيد اسماعيل جرجانى ، در گرگان به دنيا آمد ، به خوارزم سفر كرد و سرانجام در سال 531 ق در مرو درگذشت . جرجانى منشاء به وجود آمدن مكتب مهمى در پزشكى در ايران شد . اين مكتب ، نگارش آثار پزشكى به زبان فارسى است كه تا پيش از جرجانى بسيار اندك بوده‌اند . اما آثار جرجانى به منزلهء سنگ بناى مستحكمى شد براى نوشتن آثار پزشكى به زبان فارسى . در ميان آثار جرجانى ، به‌ويژه ذخيرهء خوارزمشاهى از اهميت بسيارى برخوردار است . اين كتاب دايرة المعارفى است از بخش‌هاى گوناگون پزشكى اسلامى ، شامل بيمارىشناسى ، علاج بيمارىها ، داروشناسى ، گياه داروشناسى و بحث‌هاى پايه براى رفع بيمارىها . ذخيرهء خوارزمشاهى كه در ده كتاب تهيه شده ، از همان موقع نگارش به عنوان اثرى بزرگ و پر حجم شناخته مىشد . بنابراين ، جرجانى به دستور و خواست آتسز ، پادشاه خوارزمشاهى از ذخيره خلاصه‌اى تهيه كرد كه پادشاه بتواند آن را در چكمه‌هايش جاى دهد ، ازاين‌رو اين كتاب به خفى علائى مشهور شد . جرجانى هم‌چنين به دستور وى ، الاغراض الطبيّه ، خلاصهء ديگرى از ذخيره نيز تهيه كرد . او هم‌چنين ويرايش عربى ذخيره را نيز پس از به پايان رساندن متن فارسى آن تهيه نمود . ذخيره تنها كتاب پزشكى به زبان فارسى است كه به عبرى ترجمه شده است . جرجانى در طيف وسيعى از علوم اسلامى ، شامل فلسفه ، منطق و پزشكى و به زبان‌هاى فارسى و عربى آثارى تأليف كرده است ، به‌گونه‌اى كه مىتوان او را در زمرهء پركارترين پزشكان ايرانى به‌شمار آورد . ذخيره از نظر جامعيت و غناى علمى آن از ميان متون مختلف پزشكى اسلامى تنها با قانون ابن سينا قابل مقايسه است . اين كتاب به‌ويژه مورد عنايت محققان معاصر تاريخ پزشكى در ايران قرار گرفته و تاكنون بخش‌هايى از آن چهار بار در ايران به چاپ رسيده است . بسيارى از موضوعات آن نيز به عنوان منبع و

--> ( 1 ) . دراين‌باره نك : فؤاد سزگين ، همان ، ص 9 - 302 و 363 ؛ حسين بن اسحاق ، المسائل فى الطب ، چاپ محمد على ابو ريّان و ديگران ، قاهره 1978 ، جاهاى متعدد .