بغداد از پزشكان گندىشاپور بود . ابن ماسويه شمار درخور توجهى تك‌نگارى به عربى دارد كه دربارهء موضوع‌هايى چون تب‌ها ، جذام ، ماليخوليا ، مسائل تغذيه ، بيمارىهاى چشم و اصول پزشكى است . « 1 » شخصيت مهم ديگر ابو الحسن على بن سهل ربّن طبرى بود كه كمى پس از 240 ق درگذشت . او نه فقط در كتاب فردوس الحكمه - كه در 235 ق آن را به خليفه متوكل اهدا كرد - روش‌هاى پزشكى يونانى - رومى را خلاصه كرد ، بلكه فصل جداگانه‌اى نيز به پزشكى هندى اختصاص داد . اين كتاب ، نخستين كتاب جامع پزشكى است كه تأثير بزرگى بر پزشكان بعدى نهاد . نظريات على بن ربّن طبرى در آسيب‌شناسى و طب بالينى و داروشناسى اهميتى فراوان دارد . « 2 » در پايان سدهء سوم ، نظام بقراطى آسيب‌شناسى ، به‌ويژه آن‌چنان‌كه جالينوس مرّوج آن بود ، تقريبا اساس همهء مباحث علمى پزشكى دورهء اسلامى را تشكيل مىداد . همچنين در سدهء سوم نوع تازه‌اى از نوشته‌هاى پزشكى پديد آمد كه الطّب النّبوى ناميده مىشد و هدف از تدوين آنها ارائهء راه ديگرى در برابر نظام‌هاى پزشكى موجود بود كه منحصرا بر پايهء پزشكى يونان قرار داشت . مؤلفان اين نوع نوشته‌ها بيشتر عالمان دينى بودند تا پزشك ، و روش‌هاى پزشكى روزگار پيامبر ( ص ) و روش‌هاى مذكور در قرآن و حديث را از نظريات درمانى برگرفته از جامعهء يونانىگرا برتر مىدانستند و گاهى دو رويكرد را درهم مىآميختند . يكى از قديم‌ترين نمونه‌هاى اين مجموعه طب الائمه ( ع ) است كه به سدهء سوم بازمىگردد . تقريبا در همان زمان ابن حبيب اندلسى ، رسالهء مختصر فى الطّب را تأليف كرد كه نويسندگان بعد از آن بهره گرفتند . اين نوع آثار پزشكى در سده‌هاى هفتم و هشتم كاملا مقبوليت يافته بود و تاكنون نيز چنين مانده است . « 3 » در پى اقتباس نسبتا سريع پزشكى يونانى ( با تركيبى از عناصر ايرانى و هندى ) كه در

--> ( 1 ) . على بن يوسف قفطى ، همان ، ص 4 - 382 ؛ محمد بن زكريا رازى ، الحاوى ، حيدرآباد دكن ، 1396 ق / 1976 م . ج 5 ، ص 234 ؛ ج 6 ، ص 109 . ( 2 ) . فؤاد سزگين ، همان ، ص 5 - 310 ؛ على ابن ربّن طبرى ، فردوس الحكمه ، به كوشش محمد زبير صديقى ، برلين ، 1928 ، ص 72 - 159 ، 3 - 420 ، 67 - 449 . ( 3 ) . دربارهء طب نبوى ، نك : ابن حبيب ، مختصر فى الطب ، چاپ آلوارث د مرالس و خيرون ايروسته ، مادريد 1992 ؛ عبد الرحمن بن ابى بكر سيوطى ، المنهج السوى و المنهل الروى فى الطب النبوى ، چاپ حسن مقبولى ، بيروت 198 ؛ Fazlur Rahman , " Health and Medicine " in the Islamic Tradition Change and Identity , New York 1987 ; The Oxford Encyclopedia of the modern Islamic World , ed . J . L . Esposito , New York - Oxford 1995 , S . V . " Medicine Traditional Practice " ( by Conrad ) .