سدهء سوم روى داد ، سازماندهى مجموعهء وسيع دانش پزشكى موجود در قالبى منطقى و سهل الوصول ، دنبال شد . در سدهء چهارم و اوايل سدهء پنجم تأليف چهار دانشنامهء جامع پزشكى به عربى تأثير ويژه‌اى داشت . با اين حال هيچ ويرايش يا ترجمهء جديد انتقادى از اين دانشنامه‌ها به عمل نيامده است . دو فقره از اين آثار بنيادى را ابو بكر محمد بن زكرياى رازى نوشته است : كتاب المنصورى فى الطّب و كتاب الحاوى . اثر نخست - كه نويسنده آن را در 290 ق به شاهزادهء سامانى ، ابو صالح منصور بن اسحاق ، فرماندار رى ، اهداء كرده - كتاب آموزشى عمومى نسبتا كوتاهى است ، ولى اثر دوم را [ شاگردان رازى ] پس از مرگ او از تلفيق يادداشت‌هاى وى ، از خوانده‌ها و ديده‌هاى شخصى وى تدوين كرده‌اند . الحاوى در تأليفات تاريخ پزشكى اثرى يگانه است . اين كتاب آن‌قدر مفصّل بود كه اندك كسانى توانايى تهيهء نسخه‌اى از آن را داشتند . پزشكان بعدى از اين كتاب ، بهره بردند ، اما اين نوشته بدون منتقد هم نبود و در واقع ، كتاب كامل الصناعة الطبيّه را على بن عباس اهوازى تا حدى براى جبران فقدان ساختار مناسب و توجه ناكافى به تشريح و جرّاحى كه در الحاوى بارز است ، نگاشت . اين كتاب يكى از جامع‌ترين و سازمان‌يافته‌ترين مجموعه‌هاى پزشكى آثار اوليهء پزشكى است . تقسيم آن به دو بخش متمايز نظرى و عملى ، قالب مناسبى براى همهء نوشته‌هاى پزشكى بعدى در سده‌هاى ميانهء اسلامى پديد آورد . « 1 » هم رازى و هم ابن سينا رسائلى دربارهء موضوع‌هايى خاص نگاشته‌اند . رازى تك‌نگارى مهمى دربارهء آبله و سرخك نوشت ، هرچند قديم‌ترين مقاله دربارهء اين موضوع از ثابت بن قرّه حرّانى بود . در ميان ديگر مقالات رازى نوشته‌اى است دربارهء قولنج و رساله‌اى در انتقاد از فلسفهء طبّى جالينوس به نام الشكوك على جالينوس . كتاب الجدرى و الحصبه ( آبله و سرخك ) رازى شايد از همهء تأليفات او بيشتر جلب‌توجه غربيان را كرده است . ترجمهء لاتينى اين كتاب بين سال‌هاى 1498 و 1866 م نزديك به چهل بار چاپ شده است . ترجمهء يونانى و فرانسوى و آلمانى و انگليسى آن‌هم نشر شده است . كتاب الجدرى رازى خيلى مورد اعجاب و تحسين غربىها قرار گرفته و آن را يكى از بهترين كتب طبى قديم شمرده‌اند . اين كتاب قديم‌ترين و مهم‌ترين كتاب طبى ابتكارى دربارهء آبله و حصبه ( به معناى سرخك )

--> ( 1 ) . نك : محمد بن زكريا رازى ، همان ، ج 22 ، ص 7 - 61 ؛ محمود نجم‌آبادى ، تاريخ طب در ايران پس از اسلام ، از ظهور اسلام تا دوران مغول ، تهران ، 1353 ، ص 31 - 430 ؛ على بن يوسف قفطى ، همان ، ص 274 ؛ محمد تقى دانش‌پژوه ، « از ابن هندو تا ابن سرابيون » ، مفتاح الطب على بن حسين ابن هندو ، تهران ، 1368 ، ص 187 .