دارد . همچنين در بويائى و اصوات بلند ، آزار از تفريق حاصل مىشود . در صداهاى بلند ، جنبش هوا ( ارتعاش هوا ) بشدت با سوراخ گوش برخورد مىكند . اين بود راى جالينوس . ليكن به عقيده من نظر صحيح در اين زمينه آن است كه تغيير يافتن مزاج خود به خود دردآور است ، هرچند جدائى پيوند نيز شايد در اين تغيير مزاج روى دهد . داورى در اين مسئله بر عهدهء رشته طبيعى از علم حكمت است و با دانش طب نيست ، ليكن باز براى كمك به درك مطلب به آن اشاره‌اى مىكنيم و مىگوئيم : گاهى اتفاق مىافتد كه دردى در اندام متشابه الاجزاء باشد كه در آن هرگز جدائى پيوند وجود ندارد . در چنين صورتى اين درد كه در اجزاى مصون از « جدائى پيوند » روى مىدهد ناشى از تفرق الاتصال نيست و از سوء مزاج است . همچنين سرما ، دردآور و بندآور و جمع‌كننده است و چون سردى مىدهد ، تفرق در پيوند كه ناشى از سرماست در محل سرمازده پيدا نمىشود بلكه در اطراف موضع سرمازده سرميزند . و همچنين بديهى است كه درد عبارت از احساسى است كه ناگهان از تاثيركننده‌هاى مخالف بوجود مىآيد و درد همان حس‌شدهء مخالف است كه ناگهان روى آورده است و عكس آن نيز عكس اين است ، يعنى اگر تاثيركننده منافى مزاج نبود يك دفعه پيدا نمىشد و احساس بتدريج روى مىداد و فجاه بر مزاج نمىآمد ؛ دردى نبود احساس شود و يا حسى نبود كه درد را درك نمايد . هر محسوسى كه منافى مزاج است از آنجا كه مخالف است آزار دهنده است . آيا ديده‌اى كه اگر مزاج بر اثر سردى تباه مىشد و بفرض كه هيچ جدائى پيوند در ميان نبود ، آيا احساس به مخالفى وجود مىداشت و آيا دردى روى مىداد ؟ پس نتيجه مىگريم كه « تغيير مزاج » آنى موجب درد است . همچنانكه جدائى در پيوند آزار رساننده است ، بر اثر درد گرمى بوجود مىآيد يعنى يك درد موجب پيدايش درد ديگرى مىگردد و ممكن است كه بعد از رفع درد اثرى باقى بماند كه درد انگاشته شود كه در واقع درد نيست بلكه از حالاتى است كه خودبخود از بين مىرود . اما نادان به معالجه آن مىپردازد و زيانى مىرساند . فصل بيستم - عوامل دردها دردها متنوع هستند و به پانزده بخش تقسيم مىشوند كه هريك نامى جداگانه دارد و عبارتند از دردهاى : خارشى ، زبرى ، خلنده ، فشارى ، كشنده ، پاشنده - تباه‌كننده - قطع‌كننده ، شكننده ، سستى ( رخو ) ، سوراخ‌كننده ، مسلى ، سرى ، ضربانى ، سنگين ، خستگى ، سوزان . اين بود انواع دردهاى پانزده‌گانه و اينك بشرح هريك از آنها مىپردازيم :