« وزن مخصوص در نوشته‌هاى حكيم عمر خيام نيشابورى » از حكيم عمر خيام نيشابورى ( اواخر پنجم و اوايل قرن ششم هجرى ) رساله‌اى بنام « رسالة فى الاحتيال لمعرفة مقدارى الذهب و الفضة فى جسم مركب منها » در دست داريم كه در آلمان به اهتمام پروفسور فردريخ روزن چاپ شده است خيام در اين رساله طرز به دست آوردن وزن مخصوص طلا و نقره را داده است و هم‌چنين طرز محاسبه نقره و طلا در فلز مركب را به دست داده و معرفى كرده است . طرز يافتن وزن مخصوص درست مانند روشى است كه امروزه بدان عمل مىشود . ابتدا طلا را در ترازو وزن مىكنيم و سپس بار ديگر همان طلا را در توى آب وزن مىكنيم . مىدانيم كه در اين حال وزن طلا به اندازهء وزن آب هم حجمش كم مىگردد تفاوت دو وزن را به دست مىآوريم حال اگر وزن طلا را بر اين تفاضل تقسيم كنيم وزن مخصوص طلا به دست مىآيد . بدين صورت : وزن آب هم حجم طلا - وزن طلا در آب - وزن طلا در هوا 3 / 19 - وزن مخصوص طلا - وزن طلا در هوا / وزن آب هم حجم طلا وزن مخصوص نقره را نيز به اين ترتيب به دست مىآوريم : وزن آب هم حجم نقره - وزن نقره در آب - وزن نقره در هوا 5 / 10 - وزن مخصوص نقره - وزن نقره در هوا / وزن آب هم حجم نقره بنابراين اگر طلاى آميخته به نقره داشته باشيم از طريق به دست آوردن وزن مخصوص آن مىتوانيم بدانيم كه چه نسبتى طلا و نقره در آن آلياژ به كار رفته است . « ترازوى حكمت اختراع عبد الرحمن خازنى » در ترجمهء ميزان الحكمة تأليف عبد الرحمن خازنى ، از ترازوى حكمت و قسطاس المستقيم تأليف حكيم خيام كه دومين ترازوى اختراع شده بعد از ترازوى ارشميدس و بيرونى بود سخن به ميان آورده و گويد : منفعت دوم اين ترازو آنست هر فلزى را كه خالص و بيغش بود از آنكه مغشوش بود فرق باز نمايد بىآنكه بر آتش عرضه كنند و در خلاص ( - بوته ) نهند . ص 12 ترجمهء ميزان الحكمة