جويندگان خارجى علاوه بر استفاده از كتب خطى براى به دست آوردن معلومات بيشتر مأموران و محققان خود را در هيئت جهانگرد و طبيب و مبلغ دينى به اطراف و اكناف عالم فرستادند و به وسيلهء آنان از كليهء گياهان و موادى كه بشر بعد از قرن‌ها به تجربه به خاصيّت درمانى آنها پى برده بود نمونه‌ها به دست آوردند و در آزمايشگاهها به تجزيه و تركيب پرداختند در نتيجه پس از مدّتى نه چندان طولانى عصاره آن گياهان را به صورت مايع و جامد و قرص و گرد به كشورها و مردمى كه وارث آن بودند فروختند و خزينه‌هاى خود را انباشتند . براى اينكه سخنم را حمل بر اغراق نكنند از مطالب كتب خطى نمونه‌هايى در اينجا مىآورم و قضاوت را به عهدهء خوانندگان بصير واگذار مىكنم . « گازى كه مىسوزد و نور مىدهد » پنج قرن پيش از آنكه دانشمندان اروپا به خاصيّت سوختن و نور دادن بعضى از گازها از قبيل ئيدروژن و غيره پى ببرند در كتاب نوادر التبادر لتحفة البهادر كه در قرن ششم هجرى نوشته شده . آزمايشى را شرح داده كه گاز حاصله از آن با نزديك كردن شعله مىسوزد و نور مىدهد : « اگر كسى خواهد كه آتش بىروغن در شيشه همى سوزد . شيشه صافى و ساده بستاند و مقدار يك ثلث سركه ياسيكى ( نسخه : باسيكى ) در او كنند و قدرى نمك سپيد خوش در او افكند و به آتش گرفته نرم همى گردانند تا همه جاى گرم شود و نگاه دارند به تدريج كه نشكند و چون بينند كه از سر بخارى برآيد چراغى يا چيزى افروخته بوى نمايند در حال آتش در او فتد و مانند شمع مىسوزد سخت روشن و نيكو تا آنگاه كه آتش بر آبگينه قوّت كند و سر شيشه بشكند . ص 326 و ص 327 . ( نوادر التبادر به تصحيح دانش‌پژوه و افشار چاپ بنياد فرهنگ تهران 1350 ) . « وزن مخصوص » « و آبهاى نيك سبك باشد و زود سرد شود و زود گرم شود و چيزى كه در او بپزند زود پخته شود و زود روشن گردد . چون پيمانه را از آبى پر كنند و بركشند و هم اين پيمانه را از آبى ديگر پر كنند و بركشند [ به حجم‌هاى مساوى ] آنچه سبكتر باشد به وزن او كمتر آيد . ( نوادر التبادر ص 103 )