عمرش كه در رفاه مىزيست . اواخر عمر زندگى او اسفناك به نظر مىرسيد . رازى كه درد هزاران بيمار را درمان كرده بود ، نابينا شد ، حاكم خشمگين و بيرحم خراسان ، المنصور ابن اسحق با تازيانه‌اش آن‌چنان بر آن دانشمند زده بود كه بعدها به كورى وى منتهى شد . بهانهء اين عمل اين بود كه يك آزمايش شيميايى رازى كه در حضور المنصور انجام داد ، ظاهرا موفقيت‌آميز نبوده است . رازى براى امتحان ، از پزشكى كه مىخواست چشم او را جراحى كند ، پرسيد : « چشم داراى چند پوسته است ؟ » پزشك دستپاچه شد و به لكنت افتاد . رازى گفت : « كسى كه اين را نداند ، نبايد وسايل جراحيش را در چشم من به كار برد » . احتمال زيادى بود كه با عمل جراحى دوباره نور چشمش را بازيابد ، ولى رازى به ردّ آن پافشارى كرد و گفت : « من از دنيا آن‌قدرها ديده‌ام كه ديگر دلم را زده است » . بنابراين عقلش سوى مرگ مىگرايد ، در حالى كه روح در بدن دارد ، و چشمان كورش شاهد اشعارى است كه بر كاغذ مىنويسد : لعمرى ما أدرى و قد آذن البلى * بعاجل ترحال الى أين ترحالى و أين محل الروح بعد خروجها * من الهيكل المنحل و الجسد البالى عظمت ميراث به جاى مانده از او در يك عمر كار ارضاكنندهء خستگىناپذير است . خديجه به شمارش آنها پرداخت : دويست و سى جلد كتاب مهم « 1 » كه عبارت‌اند از شرحهاى علمى ( مونوگرافى ) ، رسالات كوچك و كتابهايى كه تنها منحصر به علم پزشكى يا شيمى نيستند - تقريبا نيمى از آنها در مورد فلسفه ، مذهب ، نجوم ، فيزيك ، رياضيات و . . . اند - مثلا جزو اينها كتابى به نام چرا مغناطيس آهن را جذب مىكند به ضميمهء رساله‌اى دربارهء خلأ وجود دارد ، و « دربارهء شكل جهان ، با اثبات اينكه كرهء زمين دو نوع حركت دارد ( داراى دو محور حركت است ) و كرهء خورشيد بزرگتر ، و كرهء ماه كوچكتر از كره زمين است » ، نقدى بر اديان ، دانش ازلى . رازى قايل بر پنج اصل ازلى مؤثر بر جهان بود و كتابى دارد كه « اخلاق بدون توجه به مذهب » را اعلام مىكند و مىآموزد و خواستار آن مىشود كه بشر بايد به زندگى « آرى » گفته ، با شجاعت زندگى كند ؛ به خاطر زندگى و بقاى آن و حفظ جامعه و بهبود آن ، نه به خاطر وعدهء بهشت يا ترس از جهنم . بايد هركس صحيح و غلط يا خوب و بد اعمال خود را بشناسد و برحسب آن عمل كند . همچنين كتابهاى پخت‌وپز و كنسرو كردن مواد غذايى و شعر نيز در ميان آثار او يافت مىشوند » « 2 » . مؤلّفات و مصنّفات رازى مؤلفات و مصنفات رازى بسيار زياد و شمارهء آنها از دويست متجاوز است .

--> ( 1 ) . براى اطلاع بيشتر از آثار رازى به : فهرست كتابهاى رازى و نامهاى كتابهاى بيرونى ، از دكتر مهدى محقق ، ( انتشارات دانشگاه تهران ، 1366 ) مراجعه شود . ( 2 ) . فرهنگ اسلام در اروپا ، دكتر زيگريد هونكه ، ترجمهء مرتضى رهبانى ، تهران ، دفتر نشر اسلامى ، بىتا ، صص 241 - 237 .