از « تنگ زاهد » گذشتيم . « فاضل خان » و « حسن خان » - كه به حسن گدا مشهور است ، كه « حسن خان » پسر « گدا خان » باشد ، [ به ] استقبال آمدند . سوارها [ ي ] شان بازى كردند . تير تفنگ انداختند . هوا در آن محل خيلى گرم شد . [ خرم‌آباد ] تقريبا نزديك [ به ] ظهر ، به شهر « خرم‌آباد » « 1 » وارد شديم ، خيلى خسته و گرما خورده [ بوديم ] . از « سراب زاغه » تا « خرم‌آباد » 6 فرسنگ مسافت است . اغلب راه « جنگل » و درخت‌هاى « بلوط » و سنگلاخ و ماهورها و نهرهاى آب جارى است . چادرهاى اردو را كنار نهر « كرگانه » « 2 » زده بودند . آب اين نهر ، از قرارى كه مىگفتند ، بهترين آب‌هاى خرم‌آباد است . در ابتداى شهر ، جناب « حاجى ميرزا محسن خان مظفر الملك » « 3 » ، سربازخانهء خوبى از آجر ساخته [ است ] و همچنين « پل » ، كه وارد شهر مىشود ، تعمير كرده « 4 » [ و ] بعضى آثارهاى خوب گذاشته [ است ] . چند بنا و آثار قديم [ ى ] در خرم‌آباد آباد شده ، از جمله :

--> ( 1 ) . خرم‌آباد ( Xorramabad ) مركز استان لرستان ، كه در دوران كاسيتها و ايلامىها خايدالو / هيدالو نام داشته و در روزگار ساسانيان شاپور خواست ناميده شده و پس از اسلام از شهرهاى مهم غربى جبال محسوب شده و اندك‌اندك خرماباد ( Xormabad ) پديد آمده است ، هرچند برخى از تاريخنگاران اين دو شهر ( خرماباد و شاپورخواست ) را كه مستوفى قزوينى در قرن هشتم ( سال 730 ه . ق . در كتاب نزهت القلوب ) نام مىبرد ، يكى نمىدانند . اين شهر در آبان‌ماه 1385 ه . ش . 026 ، 76 خانوار و 945 ، 333 نفر جمعيت داشته است . ( 2 ) . كرگانه ( Karganeh ) در كنار روستايى به همين نام از توابع بخش مركزى شهرستان خرم‌آباد جارى است و به رود خرم‌آباد كه از ريزابه‌هاى رود كشكان بوده و 80 كيلومتر طول دارد ، مىريزد . نام ديگر آن آوسو مىباشد و لرها امروز به آن كرگونه ( Kargona ) هم مىگويند . ( 3 ) . حاج ميرزا محسن خان مظفر الملك ، فرزند ملا عبد اللطيف تسوجى . ازدواج خواهر وى با « ظل السلطان » ، پسر ارشد ناصر الدين شاه قاجار ، موجب شد كه ميرزا حسن و برادرش ميرزا مهدى به دستگاه ظل السلطان راه يابند . ميرزا محسن از سال 1298 تا 1300 ه . ق . نايب الاياله لرستان و بروجرد بود و در سال 1300 ه . ق . ملقب به مظفر الملك شد . از سال 1301 تا 1303 ه . ق . دوباره نايب الاياله لرستان و بروجرد و در سال‌هاى 1307 تا 1309 ه . ق . نايب الحكومه اراك و محلات گرديد . ( شرح حال رجال ايران ، 3 / 212 - 214 ؛ سفرنامه سديد السلطنه ، 86 ) . ( 4 ) . ضياء الملك ، پل آجرى خرم‌آباد را در طول سال‌هاى 1299 تا 1300 ه . ق . به فرمان ظل السلطان تعمير كلى نمود . وى در بخش خاورى پل ، اقدام به ساختمان و احداث باغى نمود كه به نام خودش محسن‌آباد ناميده شد . ( آثار باستانى و تاريخى لرستان ، 2 / 76 ) .