[ بندر گز ] بارى ، از اشرف با آدم‌هاى عباس قلى خان سرحددار ، وارد به بندر گز « 1 » شديم . جناب اجل آقاى ميرزا عبد الله اميرپنجه ، تعليق به حاجى سعد اللّه ، كه يكى از تاجران محترم [ و ] صاحب اسمى است ، فرموده بودند . 4 شب در بندر گز مهمان بوديم . روزها ، گاهى به شكار « قرقاول » مشغول بوديم ، و گاهى در پاى وعظ آقاى آقا سيد حبيب استرآبادى ، مشغول دعاگويى وجود مبارك اعلى حضرت اقدس شهريارى و شاه‌پرستى بوديم . على الاتصال ، آقا سيد حبيب واعظ ، در منبرها به « دعاگويى » و « شاه‌پرستى » مشغول است . شب تار ، وارد بندر گز شديم . صبح ، به كشتى چاپارى نشسته ، حركت نموديم ، تا پيش از ظهر ، از دور آبادى به نظر آمد . سئوال كردم كه : آن‌جا كجا است ؟ گفتند : اسم او چكش‌لر « 2 » و مال روس است . رد شديم . به همين منوال مىرفتيم ، تا [ آن‌كه ] سرشب درآمد . نصف‌شب ، تمام اهالى « 3 » كشتى ، از تلاطم « 4 » دريا ، بىخود شدند ؛ از جمله محمد خان نوايى بود ، و يك چرخ كشتى هم شكست . كپيتان ، اطلاعى نداد ، و ليكن « 5 » به سر خود مىزد . صبح ، كشتى ديگر آوردند ، بستند به آن كشتى ، بردند به ازنه « 6 » ده روس . به گمرك‌خانهء روس كه وارد شديم ، 10 نفر بوديم . از آن قبيل : آقا اسد الله و آقا عبد الحسين ، از تاجران تهرانى بودند . تمام اسباب‌هاى ما را ، گماشتگان گمرك باز نمودند ، تا حتى جوف دستمال را مىديدند . بسيار صدمه مىزنند به اهل ايران . اسباب داعى را 2 دفعه مىخواستند باز كنند . بنده به حالت تغير درآمدم .

--> ( 1 ) . اين شهر در كنار درياى خزر واقع گرديده و در آبان‌ماه 1385 ه . ش . 4683 خانوار و 959 ، 17 نفر جمعيت داشته است . ( 2 ) . بندر چكش‌لر ( chekishler ) در ساحل شرقى درياى خزر قرار گرفته و امروزه جزء كشور نوبنياد تركمنستان به شمار مىآيد . ( 3 ) . در اصل : احالى ( 4 ) . در اصل : طلاطم ( 5 ) . در اصل : لاكن ( 6 ) . احتمالا شهر Esenguly فعلى تركمنستان مىباشد .