و بعضى مخصوصا در تفسير آيهء مباركه « لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَكَ الْمُسْتَقِيمَ » ؛ « 1 » چنين گفته [ اند ] ؛ يعنى طريق « مكه » : « يقعد الشّيطان عليها ليمنع النّاس منها » ؛ از تقديرات الهى شكايت نبايد داشت و بر تدبيرات بنده ، اعتماد نشايد گذاشت . [ بيت ] از خُدا دان خلاف دشمن و دوست * كه دل هردو ، در تصرّف اوست « العبد يدبّر و اللّه يقدر » بهتر آن‌كه : [ بيت ] تو كار خود به خدا واگذار و ايمن باش * كه رحم اگر نكند ، مدعى خدا را بكند و امّا در باب « استطاعت » ، اشارتى فرمودند ، عرض مىنمايد « استطاعت » اگر در مقام صورت ظاهر باشد ، فقها در « احكام حج » مفصلا مرقوم داشته‌اند ، و يك معنى « استطاعت » در مقام « باطن » و « سلوك » است ، و رسيدن « سالك » است به درجه [ اى ] كه از تكاليف « تورات » و « انجيل » به كمالها و شرايطها عالم گرديده و سير هريك را نموده ، دراين‌حال مستطيع شده ، كه مراتب معنى در صورت و احكام باطن را در ظاهر جمع نمايد ، كه از جمع و تفريق گذشته و جمع الجميع را كامل نمايد ، كه سير « كثرت » در « وحدت » و « وحدت » در « كثرت » را مشاهده : « و لا يشغله شأن عن شأن » متجلّى گردد ، كه : « بنى الاسلام على خمس » . يكى از آن « حجّت تمام » اسلام و كمال « دين » در همين گرديد ، صورتى دارد و معنى و اسرارى دارد ، ظاهر و نهانى و هرقدر سير ملكوتى كعبه شده باشد تا در عالم ملك مطابقه « روح » با « جسم » ننمايند ، كافى در اتمام اين مرتبه نخواهد بودن ، و اكمال اين درجه مخصوص امّت مرحومه است ، كه در اين مرتبه نازل گرديد : « الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي » « 2 » . اى گروه مؤمنان ، شادى كنيد ؛ همچو « سرو » و « سوسن » آزادى كنيد ، و در اين « سفر » ، اولياى بزرگ هماره به مشقّت زياد و زحمات فوق العاده ، طى اين مرحله را نموده‌اند . و صورت اعمال « حج » ، تمام مراتب 4 اركان ديگر را دربر دارد . و به‌علاوهء اين

--> ( 1 ) . سوره توبه - آيه 16 . ( 2 ) . سورهء مائده - آيه 3 .