از خيابان ممتدّى كه به واسطهء صحن منقسم به بالا خيابان و پايين خيابان شده ، مىگذرد . ظريفان گفته‌اند : « آتش اورس و وفاى مشهدى ، هردو يكى است . پاكى مردمش از آب خيابان پيداست . » عرض متوسط اين نهر 2 ذرع است . در سه ربع ذرع عمق و اين آب به واسطهء پستى نهر و ارتفاع طرفين آن در داخل شهر ، خيلى كم به مصرف زراعت و باغات مىرسد ؛ بلكه از سمت مغرب كه بالا خيابان است ، داخل شده ، در صحن مقدس گردش مىكند ، و از پايين خيابان كه سمت شرقى است ، عبور نموده ، به خارج شهر مىرود . قنوات معتبرهء ديگر ، با آب‌هاى صافى گوارا براى خان [ ه ] ها و حمّامات و باغات داخل شهر موجود است . خاك اين‌جا براى زراعت بىنظير [ است ] و امتعهء آن منسوجات ابريشمين و پشمينه و پنبه است از برك و شال ممتاز و الجه و تافته و غيره ؛ و آلات و ظروف اعلى از سنگى سرخ‌رنگ و سنگ ديگر ، كه سياه‌رنگ است ، مىتراشند . يك نوع سنگى بسيار اعلى از كوه شانديز يافته‌اند ، كه ملوّن و در نهايت شفافى و غالب آن شبيه به سليمانى است . ظروف و ميز و ساير آلات كه از اين سنگ مىسازند ، غالبا درخور موزهء سلاطين است ؛ از جمله ميزى تراشيده‌اند كه صورت كرهء ارض با الوان غريبه از رنگ اصلى سنگ ظاهر شده [ است ] . در تاريخ ازمنه و امكنه گويد : « قد الان اللّه لاهل توس الحجر كلما الان لداود - عليه السلام - الحديد » . و از اين ديار ، « علما » و « حكما » و « وزراى » معروف ، صيت‌افكن عالم امكان شده‌اند ؛ مانند شيخ الطائفه محمد بن الحسن التوسى و نصير الدين محمد الحسن التوسى ؛ كه در اصول و فروع ملّت شيعه دو ركن عمده بوده‌اند و نصير الدين وزارت سلاطين مغول فرموده و تصانيف حكمت الهى و رياضى و غير آن بر صفحهء روزگار باقى گذاشته . و خواجه نظام الملك ، حسن بن على بن اسحاق توسى ، كه وزارت آلب ارسلان و جلال الدين ملكشاه سلجوقى [ را ] داشته ، و اول كسى كه بناى مدارس براى اهل علم