و از مشاهير آن‌جا « فخر الدين ابو عبد اللّه محمد بن عمر الرّازى » « 1 » است . « ابو القاسم على بن حسن بن عساكر » به مقتضاى حديث نبوى « انّ اللّه تعالى يبعث لهذه الامّة فى كلّ مائة سنة من يجدد لها دينها » ، گويد : در رأس مائه « 2 » اولى « عمر بن عبد العزيز » و در ثانيه « محمد بن ادريس شافعى » و در ثالثه « ابو العبّاس بن سريج » و در رابعه « قاضى باقلانى » و در خامسه « ابو حامد غزالى » و در سادسه « محمد بن عمر » رازى است و در سنه « 3 » 606 [ ه . ق . ] وفات يافت - صح . و از عرفاى آن شهر ابو اسحاق ابراهيم بن احمد خوّاص است ، از اقران جنيد [ بوده ] و در سنه 291 [ ه . ق . ] وفات نمود ، و از آن ديار است يحيى بن معاذ الرّازى ، شيخ وقت خود و واعظ مقبول القول [ است ] و به خدمت بايزيد پيوسته ملازمت نمود و در سنه 258 [ ه . ق . ] رحلت كرد ، انتهى ، ملخصا « 4 » . و در حرف تاء از اقليم رابع گويد : تهران . قريه [ اى ] است از رى ، با باغ و درختان بىشمار ؛ و مرايشان را در زيرزمين خان [ ه ] ها است ، مانند « نافقاء » كه يكى از سوراخ خاى « يربوع » است . هرگاه دشمنى بينند ، در آن پنهان شوند و پس از رفع خطر بيرون آمده ، به راهزنى

--> ( 1 ) . امام فخر رازى معروف به امام المشككين و موصوف به شيخ الاسلام ، مفسر ، واعظ ، مصنف ، حكيم ، اصولى و عالم اشعرى شافعى ( 544 - 606 ه . ق . ) از بزرگترين دانشمندان ايرانى سنّى مذهب قرن ششم هجرى قمرى است . وى در علوم عقلى و نقلى ، حكمت ، تاريخ ، فقه ، كلام ، اصول ، تفسير ، علوم ادبى و فنون رياضى يگانهء عصر خود بود . دانشمندان بسيارى از شهرهاى دور حاضر حوزهء درس او مىشدند و حتى در موقع سوارى نيز دهها تن از فقهاى شاگردانش به جهت استفاده علمى در ركابش مىرفتند . وى به خوارزم رفت و به جهت مذاكرات دينى كه با علماى آن‌جا نمود ، محكوم به اخراج از آن سرزمين شد ، پس به ماوراء النهر رفت و باز به همان دليل تبعيد گرديد . در هرات ساكن گشت و شيخ الاسلام آن‌جا شد و به دو زبان عربى و فارسى وعظ گفت و در 62 سالگى در اين شهر دار فانى را وداع گفت و در دامنهء كوه مزداخان دفن شد . از آثار مهم وى ، مىتوان به 1 . تفسير الكبير ( مفاتيح الغيب ) 2 . تفسير قرآن ( 8 جلد ) 3 . اساس التقديس ( در علم كلام ) 4 . تهذيب الدلائل و عيون المسائل 5 . كتاب الهندسه 6 . جامع العلوم ، دائرة المعارفى به فارسى پيرامون 60 علم در 574 ه . ق . 7 . رسالهء روحيه 8 . شرح نهج البلاغه ، اشاره كرد . ( اثر آفرينان ، 4 / 268 ، تاريخ فلاسفه ايرانى ، 382 - 413 ؛ روضات الجنات ، 8 / 36 - 44 ، رى باستان ، 2 / 374 - 377 ) . ( 2 ) . به تحقيق خداى تعالى برمىانگيزد از براى اين امت در سر هر 100 سال كسى را ، كه تازه مىگرداند از براى آن امت دين مرا . ( 3 ) . قرن ، سده . ( 4 ) . متن كامل در كتاب آثار البلاد و اخبار العباد ، زكريا قزوينى ، ترجمه محمد بن مراد بن عبد الرحمان ، تصحيح محمد شاه مرادى ، 2 / 134 - 144 ، آمده است .