مابقى ، به اختلاف از 5 روز الى 10 روز ، در بستر ناخوشى خوابيده بودند ؛ ولى به حمد للّه ، از تفضّلات ربّانى ، همگى را نعمت « سلامت » و « عافيت » مجدّدا حاصل گرديد . در اين شهر ، طبيبى و دواخانهء كافى ديده نشد ، مگر در يك موقع ، كه آن هم اختصاص به دولت و امارت « مكّه » داشت . مدّت توقف در اين بلدهء مكرّمه 30 روز تمام شد . مناسك و اعمال « حج » ، نزد هر عالم و جاهل معين و واضح است ؛ و احتياج به ذكر تفاصيل آن نيست . اكنون كميت‌خانه صرصر خرام را از ذكر آن منصرف داشته ، شروع به ذكر اوضاع و اطوار « مكهء معظمه » و مساحت آن بلد بهشت آيين و گزارش « 1 » بعضى تفصيلات و مقالات كه در بناى « بيت شريف » وارد شده است ، مىنمايند . شرح وضع مكه معظّمه - زادها اللّه شرفا و كرامة - شرافت و علو درجهء آن مكان ، خارج از حوصلهء شرح و بيان است . عرضش از « خط استوا » 21 درجه و نصف و طولش از ساحل « درياى مغرب » 57 درجه و 55 دقيقه است . در 3 فصل سال ، هوايش به غايت « گرم » و در زمستان ، بس مختلف است . نقصان حرارت آفتاب در « قوس » تا 22 درجه مىرسد . اقصر ايّامش ، از طلوع تا غروب 11 ساعت مىشود . امتداد بين الطّلوعين در اين اوقات ، از يك ساعت بيشتر نمىشود . آبادى شهر به وضع مختلف واقع شده ، جميع عمارات در نشيب و فراز اتفاق افتاده [ و ] غير از « مسجد الحرام » جايى مسطح پيدا نيست . خود شهر محدود است از جانب مشرق به « كوه ابو قبيس » ، كه متصل به « صفا » واقع شده و از طرف جنوب كه مقابل « ركن يمانى » است ، به « جبل اجياد » ، « 2 » كه « قلعهء ديوانى » و « مهمّات عسكريّه » در فراز آن اتفاق افتاده ؛ و از سمت مغرب متصل است به « كوه قرن » « 3 » و از طرف شمال به « شعب النور » .

--> ( 1 ) . در اصل : گذارش ( 2 ) . اجياد ( Ajyad ) ، كوهى است در مكه و آن در محله است : اجياد كبير و اجياد صغير . ( 3 ) . كوه قرن ( Qarn ) ، كوهى است مشرف بر عرفات و آن ميقات مردم يمن و طايف است و آن را قرن المنازل مىگويند . اصل آن كوه كوچك درازى است كه از كوهى بزرگ جدا شده است .