دولت « روس » به ملاحظه قدردانى و حق‌شناسى رعيّت ، با آن‌همه سختگيرى كه دربارهء ساير تبعه و رعيّتش دارد ، به اهل « باتوم » در كمال ملايمت رفتار مىنمايد ، كه به انواع « تلطّف » و « مهربانى » و « لطايف الحيل » ، رعيّت را تا سر موعد نگاهدارى كند . باعث ارتحال « مهاجرين » ، محض « تعصّب » و « خيال‌پرستى » است . حرفشان اين بود كه ما در زير بيرق « روس » نمىرويم . 3 جامع در اين شهر از آثار اسلام باقى است . مؤذنى خوش‌صوت ، دولت « روس » معيّن كرده ، كه ماهى 25 « منات » « 1 » مرسوم گرفته ، در اوقات صلوات اذان در مسجد گويد . در اين ايّام ، در مساجد ، بعد از نماز عصر ، جمعى از اهل بلد جمع شده ، مشغول تلاوت قرآن بوده و يكى از آنها كه حافظ « قرآن مجيد » بود ، غلط خوانان را تعليم مىنمود . يك معبد « روسيّه » و يك باب « تياترخانه » و 3 باب حمام دارد . منزل حجّاج در دخول و خروج از اين شهر ، قهوه‌خان [ ه ] هاى عجمى است . در اين شهر از رعيّت « ايرانى » به قدر 80 نفر ساكن هستند . چون از جانب دولت عليّهء « ايران » كارگذارى نيست ، از اين جهت اهالى از تعديات خارجه آسوده نيستند . مذكور شد كه در اين شهر يك نفر از تجار وفات يافت ، مأمورين دولت « روسيّه » جميع متروكات او را ضبط كردند . عدهء ساكنين قبل از وقوع محاربه 000 ، 10 نفر بوده ، ولى اكنون قريب [ به ] 4000 بيشتر نيست . عدهء خانوارينش قبل از جنگ 750 خانوار بوده ، اكنون كه اكثرى خراب و ويران است . مگازه « 2 » هاى امتعهء مختلفه دارد . قيمت مأكولات و سعر « 3 » غلّات زياد گران است ؛ از جمله « نان » عددى كه و زنا 2

--> ( 1 ) . در اصل : مناط ( 2 ) . مغازه ، مأخوذ از ماگازن ( Magasin ) فرانسوى يا ماگازن ( مخزن ) عربى ، به‌معناى دكان . برخى به اشتباه آن را از كلمه مغازه تركى ( به معنى دكان بزرگ ) دانسته‌اند . ( 3 ) . نرخ .