محمد حسين بن مهدى فراهانى
80
سفرنامه ميرزا محمد حسين فراهانى ( فارسى )
يك صد نفر از آنها تاجر و باقى كسبه و زارعاند . تاجر خيلى معتبر در اينجا نيست . و از جانب دولت عليهء ايران و دولت عثمانى و دولت انگليس در اينجا كارپرداز و جنرال قونسول است . و كارپرداز دولت عليهء ايران ميرزا محمد عليخان معين الوزاره پسر مرحوم ميرزا ابراهيم خان است . بسيار متين و ملايم به نظر آمد . و به واسطهء بودن او سالها در بمبئى ، زبان هندى و انگليسى خوب مىداند و خوش محاوره و با تحرير است . و از رعيت ايران قريب شش هزار منات كه نزديك به دو هزار تومان پول ايران است ، به كارپرداز آنجا مىرسد چنانچه در اين سال محمد خان رعيت دولت عليهء ايران كه تاجرباشى تجار ايرانى در تفليس بود وفات يافت و سه هزار منات از ده يك مال او به كارپرداز رسيد . محاكمات تبعهء دولت ايران با اوست . كارگذاران ايالت قفقازيه ابدا دخل و تصرف نمىكنند و تذكرهء عبور در اينجا چندان به كار برده نمىشود اما تذكرهء اقامت به همهء تبعهء دولت متبوعهء خود مىدهد . و كارپردازخانهء ايران در مكان مرتفعى واقع است كه خيلى باصفا و مشرف بر غالب شهر است . تجارت و تجارت اين شهر عجالة مال مسكو و روسيه است كه از آنجا به اينجا مىآيد . و سابقا راه ترانزيت باز و از غالب [ ممالك ] فرنگستان بار به اينجا مىآمد و از اينجا به ولايات ايران و روم حمل مىشد ، و حالا اين تجارت بسته گشته و تجار اينجا منافعشان مسدود شده است . و بعضى تجارت - هاى جزئى ديگر هست از قبيل ابريشم و متاع رشت و خراسان . و متاع خود اين شهر اغلب تنباكو است كه اقسام تنباكو به عمل مىآيد و به خارج مىرود . و در قراء اينجا چون گوسفند بسيار است ، پشم خوب به عمل مىآورند . و تجارت پشم اينجا خيلى معمول و بامنفعت است . دو سه كارخانهء چلواربافى در تفليس است . و شعربافى و آهنسازى مختصرى هم از قبيل چاقو و مقراض و كارد دارد . بيمارستان و در طرف شمال شهر مريضخانهء دولتى ساختهاند كه خيلى بزرگ و باصفا و منظم است و جاى سيصد مريض مىشود . و مرضاى مسلمان و نصارى از رجال و نسوان ، در آنجا بىتفاوت است . و خدام مردانه و زنانه دارد كه كمال مواظبت را مىنمايند .