محمد حسين بن مهدى فراهانى
62
سفرنامه ميرزا محمد حسين فراهانى ( فارسى )
بادكوبه هنگام ظهر از عمل تذكره و گمرك و غيره فراغت به هم رسانيده وارد شهر بادكوبه شده ، كاروانسراهاى متعدده و چند ميهمانخانه در بادكوبه هست كه منزلگاه غرباست . و سه كاروانسرا است كه تبعهء دولت عليهء ايران در آنجا ساكنند و غرباى ايرانى منزل آنجا مىكنند . دو باب كاروانسراى حاجى شيخعلى است و يك باب را كاروانسراى مشهدى حاجى آقا مىگويند . و شيخعلى و حاجى آقا هر دو برادر و شيعه و زنده و از تجار معتبر بادكوبه و رعيت روسند . در كاروانسراى بزرگ حاجى شيخعلى منزل نموديم . بادكوبه از اقليم پنجم و كنار درياى خزر و زمينش ريگزار نرم و سه طرف آن به دريا متصل ، و سمت شمال آن خشكى و ساحل است . و گويند از بناهاى انوشيروان ساسانى است . و آن را به واسطهء بسيار وزيدن باد ، بادكوبه نام نهادهاند و باكوبه مخفف آن است . چه گاهى به شدتى باد مىوزد كه به عمارات و حيوانات ضرر فاحش مىرساند بدين جهت بيشتر عمارات آن را از سنگ ساخته بودند . و ملوك شيروانيه سه حصار توبرتو از سنگ در نهايت استحكام با بروج مشيده بنا نهاده و فيما بين هر حصارى خندقى بسيار عميق كنده و مد آب دريا به ديوار قلعهء قديم پيوسته مىشده . و از بابت استحكام آن قلاع ، غالب ملوك شيروانيه خزاين و دفاين خود را در آنجا مىگذاشتهاند . و اموات محترم خود را در وسط آن قلاع دفن مىكردهاند ، چنانچه شاه اسمعيل صفوى هنگام جنگ با شيروان شاه بر آن قلاع دست يافت و خزاين شيروان شاه را ضبط نمود و به مقتضاى عداوت ديرينه ، چند نفر از ملوك شيروانيه كه در آنجا مدفون بودند ، قبور آنها را نبش كرده استخوانشان را بيرون آورده و سوزانيد . و پس از آن به تدريج آن استحكام از آن قلاع برداشته