صحرا بسيار صحراى باصفائى است ، و در سر راه بعضى نخلستان هم دارد . و كوه احد كوه قرمزى است كه در شمال مدينه واقع و قبر مبارك حضرت حمزه قريب به اين كوه است . و اصل مقبرهء حمزه عمارتى است در بالاى تلى واقع و پنج شش پله از زمين ارتفاع دارد . و از در و دالان وارد محوطهء تميزى كه از گچ و آجر ساخته‌اند مىشود . و زمين محوطه [ را ] ريگ ريخته‌اند و در دو طرف اين محوطه ، دو طنبى « 5 » عالى وسيعى است كه يكى مسجد است و در يكى ديگر دو قبر است . يكى در وسط طنبى است كه صندوق بزرگى از چوب دارد و قبر مبارك حضرت حمزه است و يكى ديگر قبر كوچكى است كه قبر عبد اللّه بن جحش است . كه عبد اللّه برادر زينب زوجهء نبى صلى اللّه عليه و آله و خواهرزادهء حضرت حمزه است و در جزو شهداى احد است . و تخته‌هاى زيارت‌نامه و خطوط مختلفه در اين بقعه هست . و مىگويند از شهداى احد باز در اين بقعه و محوطه مدفون هستند اما قبورشان معين نيست . و اين بقعهء مباركه از بناهاى سلطان عبد المجيد خان عثمانى است . و بيرون گنبد از كاشى كبود است . و محاذى اين عمارت تل بزرگيست كه بعضى خانه‌ها در سر آن تل ساخته ، پاره‌اى خراب و برخى هنوز آباد است . و خدام حضرت حمزه در فصل حجاج ، درب اين دالان ايستاده و از حجاج پول مىگيرند و تا نگيرند نمىگذارند داخل شوند . و دم اين عمارت قهوه‌خانه و سقاخانه‌ايست . و از بقعهء حمزه بيست قدم كه سمت كوه بالا رفت ، محوطهء كوچكى است روباز ، كه آنجا را هم مىگويند قبور بعضى از شهداى احد است . و دم اين محوطه هفت پله به زمين صعود مىكند ، آنجا محوطه‌ايست و حوض بزرگى دارد كه از ميان آن حوض آب جارى بسيار گرمى مىگذرد و قريب دو سنگ مىشود . اينجا محل شست و شوى حجاج و مثل حمام مىماند . و از اينجا نيز يك صد و سى قدم كه باز بالا و به سمت كوه رفت مسجد كوچكى است كه محوطه و ايوانى دارد و مى - گويند دندان مبارك حضرت رسالت‌پناهى اينجا شكسته است . و از آنجا كه گذشت و قدرى بالا رفت ، نزديك به كوه در آخر دره ، مسجد كوچكى است كه مى -

--> ( 5 ) - اطاق طولانى تابستانى ( فرهنگ نفيسى ) .