بناها و آثار تاريخى استانبول مسجد اياصوفى مسجد اياصوفى از مساجد قديم و بنا و بانى آن معلوم نيست . ابتدا بتكده بوده چنانچه اشكال ماهى و غيره كه در بتكده‌ها ديده بودم ، در ديوار اين مسجد هست . و در زمان جستىنين اول كه سيصد و اندى قبل از بعثت باشد ، كنيسه و معبد نصارى شد . و كنيسه بود تا زمان سلطان محمد فاتح كه فتح اسلامبول كرد و اينجا را مسجد نمود . صحن اين مسجد زمين وسيعى و اين زمين به سنگ سياه فرش است . و چند درخت جنگلى در وسط صحن است . و دور اين زمين ديوار يك ذرع و نيمى از سنگ و آهك كشيده‌اند و مسجد در وسط اين صحن واقع شده . و دورتادور مسجد سكو است و زير اين سكو آب انبار است كه شيرها نصب نموده و سنگ آبهاى كوچك به جهت وضو درست كرده‌اند . و از صحن شش پله ، كه هر پله يك چارك است بالا مىرود كه سكو است ، و از آن سكو به وسط مسجد مىرود . طول مسجد قريب هشتاد ذرع و عرضش هفتاد ذرع است . ارتفاع گنبد قريب شصت ذرع . ستونهاى بزرگ تحتانى كه از سنگ مرمر يكپارچه است سى و شش عدد [ و ] ستونهاى بزرگ يكپارچه كه از سنگ سماق است دوازده عدد [ و ] ستونهاى مرمر كوچك در مرتبهء فوقانى ، سى و شش عدد كه همه [ را ] حجارى و منبت‌كارى ممتاز كرده‌اند . و در غلام گردش مرتبهء بالا ، جائى ساخته‌اند كه هر وقت سلطان به نماز بيايد در آنجا نماز مىكند . دور مسجد خروجى وسيعى است به‌طورىكه به مسجد نگاه مىكند ، و در اين خروجيها هفده عدد ستونهاى كوچك مرمر است . چهار طاقى كوچكى از سنگ مرمر در وسط مسجد ساخته‌اند و چهارده عدد ستون كوچك مرمر ، زير چهار طاقى است كه در سر اين چهار طاقى مرمر اذان نماز مىگويند . و دو سنگ آب بزرگ مدور از سنگ يكپارچهء مرمر در جنبين درهاى مسجد است . دو عدد سقاخانه از سنگ - مرمر منبت يك پارچه ، در وسط مسجد است . پنج منبر از مرمر در وسط مسجد است نزديك محراب سه مرتبه و هر مرتبه از ديگرى يك چارك ارتفاع دارد كه محراب سه چارك از زمين مسجد بلندتر است . و از طريقهء اهل تسنن است كه بايد محل نماز امام قدرى بلندتر از محل نماز مأمومين باشد ، و شيعه اين را جايز نمىداند . و اصل محراب هم كج است به واسطهء آنكه ابتدا مسجد و اين محراب نبوده است . و زمين مسجد همه سنگ مرمر و هزارهء مسجد تا نزديك طاق ، بعضى را شبيه