آنها چندان آگاه نيستيم . اما در همين سفرنامهء حسنعلى خان به خرابى شهر توسط ماكوئىها اشاره شده است . « 1 » از مرگ محمد شاه ، شوال 1264 / شهريور 1227 ، آغاز روزگار شاه مرد ، تا آمدن اردشير ميرزا به لرستان ، مردم خرم‌آباد بىهيچ فرمانروايى سرگرم كار خود بودند . اگرچه در همان آغازين روزهاى روزگار شاه مرد خانلر ميرزا به بروجرد آمد ، ولى پريشانى آن سامان هرگز فرصت توجه به كوه‌نشينان لرستان را به او نداد . سپهر تاريخ حركت اردشير ميرزا و سهام الدوله را از تهران « عشر آخر ربيع الاول 1265 قمرى » مىنويسد « 2 » كه برابر با روزهاى پايانى بهمن 1227 خورشيدى است . در ادامهء گزارش سپهر مىخوانيم كه اردشير ميرزا پس از اردوكشى به گلپايگان و سردسيرهاى بختيارى ( ميان فريدن و اليگودرز ) ، شش ماه بعد ، به خرم‌آباد رسيد « 3 » . ديگران كه ريزه‌خوار مورخ الدوله بوده‌اند ، نيز همين را درج كرده‌اند . شش ماه پس از ربيع الاول ، آغاز شوال مىشود و برابر با 29 مرداد 1228 خورشيدى است ، از اين‌رو ماه شهريور را مىتوانيم ماه ورود اردشير ميرزا به خرم‌آباد بدانيم . از شوال 1264 تا شوال 1265 يك سال قمرى مىشود كه در آن مردم لرستان آزادانه زندگى كرده‌اند . متأسفانه از رخدادهاى اين يك سال تاكنون هيچ گزارش روشن و مستقيمى به دست نيامده است و حتى آنچه كه دربارهء حكومت دوسالهء اردشير ميرزا در دست داريم - به ويژه گزارش وقايع نگاران رسمى - بسيار جسته و گريخته است ولى بر خلاف اين ، آگاهىمان از رويدادهاى حوزهء حكومتى خانلر ميرزا ، چه در زمان حكومت بروجرد و چه روزگارى كه افزون بر آن بر لرستان نيز حكمرانى مىكرد ، بسيار گسترده‌تر است كه به كمك آنها و نيز به همراه گزارش‌هاى نمايندگان هيأت تعيين مرزهاى ايران و عثمانى تا اندازه‌اى مىتوانيم آنچه را كه در اين زمان گذشته است ، بازسازى كنيم . شايد وجود گزارش‌هاى گستردهء حوزهء حكومتى خانلر ميرزا مديون تلاش پيشكار با تدبيرى چون ميرزا ابو طالب نايينى باشد كه در دستگاه اين شاهزاده مشغول خدمت بود « 4 » .

--> ( 1 ) . نك : متن ، ص 143 . ( 2 ) . سپهر ، ناسخ التواريخ ، ج 3 ، ص 52 . ( 3 ) . همانجا . و نك : هدايت ، روضة الصفا ، ج 10 ، ص 363 . ( 4 ) . براى آگاهى بيش‌تر دربارهء ميرزا ابو طالب نك : ص 178 ، يادداشت 23 .