دوران تسلط ترك‌ها و نشانه‌يى از باغ گياه‌شناسى شهر بود . ما تا دم در آن رفتيم ، اما از درشكه كه پايين آمديم ، از همان قدم اول معلوم شد اگر براى تماشاى باغ پياده راه بيفتيم به يادبود اين ديدار قطعا چكمه‌هايمان را گل و لاى سمج زمين از پاهاى ما بيرون خواهد كشيد و به رسم يادگار پيش خود نگاه خواهد داشت ، به اين جهت مطالعه‌ى گياهان بومى قفقاز را به فرصت مناسب‌ترى موكول كرديم و دوباره راه رفته را بازگشتيم . تقريبا تمامى ساكنان اين بندر غم‌انگيز حتى بوميان قديمى آن مبتلا به تب‌هايى هستند كه معمولا ناشى از وضع خاص چنين شهرها است . اين تب‌ها در سرتاسر مشرق زمين شهرت خاصى دارند ، به‌طورى كه محال است آدم يك شب در پوتى بخوابد و صبح فردا تب و بيمارى دامنگيرش نشود . به مصداق يك ضرب المثل ايتاليايى كه « انسان به نان و شراب زنده است » ، در اينجا بايد گفت ساكنان پوتى تنها به گنه‌گنه زنده‌اند و بس . اولين مراقبت از كسانى كه در معرض ابتلاى اين بيمارى قرار مىگيرند ، اگر ميسّر باشد ، عبارت از خوراندن مقدار زيادى گنه‌گنه به آنها در صبح‌ها هنگام برخاستن از خواب است و اسم اين را گذاشته‌اند صبحانه‌ى سرد . عجيب به نظر مىآيد كه چرا روس‌ها چنين لنگرگاه ناسالم و دور از دسترسى را به عنوان شهر بندرى عمده و ابتداى خط راه‌آهن قفقاز انتخاب كرده باشند . افسانه‌يى تمام گناه و مسئوليت اين انتخاب ناسنجيده را به گردن يك خطاى املايى مىاندازد . پيمان آندرينوپل « 1 » خط سرحدى ميان روسيه و تركيه را رودخانه‌ى كوچكى تعيين كرد به نام چوروك « 2 » كه در جنوب شهر باطوم جارى است . ولى منشىهايى كه نامه را مىنوشتند ، اسم آن را چولوك « 3 » كه اسم رودخانه‌ى ديگرى است كه در شمال باطوم جريان دارد ، ثبت كردند و در نتيجه نواحى مزبور در دست ترك‌ها باقى ماند . ولى بعدها ، در موقع تنظيم ماده‌هاى پيمان برلن « 4 » ، درصدد رفع اين اشتباه برآمدند و در حال حاضر

--> ( 1 ) . Andrinople : نام قديمى ادرنه و يكى از شهرهاى باستانى تركيه است . در سال 1829 پيمانى در اين شهر به امضا رسيد و به موجب آن استقلال يونان به رسميت شناخته شد . م . ( 2 ) . Tschorok ( 3 ) . Tscholok ( 4 ) . بعد از عقد قرارداد سان‌استفانو كه در سال 1878 در دهكده‌يى به همين نام در نزديكى استانبول به امضاء رسيد و به آخرين جنگ از جنگ‌هاى روس و عثمانى پايان داد ، در همان سال يك كنگره‌ى مهم سياسى از 13 ژوئن تا 13 ژوئيه براى تجديدنظر در قرارداد سان استفانو كه در آن دولت روسيه امتيازات بسيار مهمى به چنگ آورده بود ، در برلن تشكيل شد و به صدور پيمان برلن منجر گرديد كه در نتيجه كشور فاتح طبق معمول به امتيازات برجسته‌يى دست يافت . م .