اسكاتلندى هم در سابق بودند كه در حال حاضر كلا به صورت ژرمن‌ها درآمده‌اند . از نژاد ترك و تاتار « 1 » متجاوز از يك ميليون و سيصد و سى هزار نفر در اين نواحى هستند و عمدتا در اطراف رودخانه‌هاى كر و ارس « 2 » و در قسمت‌هاى پاشانشين قديمى قارص « 3 » زندگى مىكنند . از ايل‌هاى چادرنشين تاتار عده‌يى هنوز هم در جلگه‌هاى علفزار مغان از جايى به جاى ديگر كوچ مىكنند و عده‌يى ديگر در داغستان ، در كرانه‌هاى ساحلى درياى خزر و همچنين در دره‌هاى كوهستان البروس ديده مىشوند . تاتارها به زبان تركى آذربايجانى حرف مىزنند و افرادى كارى ، قانع و با گذشت هستند و در دهكده‌هايى مخلوط با ارمنيان يك جا زندگى مىكنند ، اما طبق قرارى كه با توافق عمومى گذاشته شده است ، كدخدا به تناوب از افراد هر دو نژاد انتخاب مىشود . سنىها و شيعه‌ها ، بر خلاف آنچه در ايران مىگذرد ، در اين سرزمين زندگى بسيار مسالمت‌آميزى با يكديگر دارند . متأسفانه در عوض اين همه صفات خوب ، آنها خيلى راحت تن به دزدى و راهزنى مىدهند . البته اين عيبى است كه دامنگير تمامى نژادهاى ساكن سرزمين قفقاز ، اعم از مسيحى يا مسلمان ، شده است . قفقاز بالغ بر 150 ، 572 ، 5 نفر جمعيت و 778 ، 465 متر مربع مساحت دارد . از لحاظ تقسيمات ادارى شامل اين سوى قفقاز « 4 » ، يعنى سرزمين‌هاى كوهستانى و ايالات شمالى و ماوراى قفقاز « 5 » نيز عبارت از نواحى واقع در ميان قفقاز و درياى سياه و درياى خزر و سرحدات تركيه و ايران است . تفليس مركز ماوراى قفقاز و حاكم‌نشين اين ايالات است . قفقاز مجموعا به چهارده ايالت به شرح زير تقسيم مىشود : استاوروپول « 6 » ، ترك « 7 » ، كوتائيس « 8 » ، درياى سياه ، سوخومى « 9 » ، كوبان ، تفليس ، زاكاتالى « 10 » ، ايروان ، يليزاوتپول « 11 » ، باكو ، داغستان ، باطوم ، قارص .

--> ( 1 ) . Turco - Tatare ( 2 ) . Aras ( 3 ) . Kars ( 4 ) . Ciscaucasie : خواننده‌ى ارجمند توجه دارد كه عبارت اين سوى قفقاز از ديدگاه اروپاييان شامل قسمت‌هاى شمالى قفقاز است ، ولى از ديدگاه ما كه از ايران به قفقاز نگاه مىكنيم ، بايد آن قسمت‌ها را آن سوى قفقاز بناميم . م . ( 5 ) . Transcaucasie : عبارت ماوراى قفقاز نيز از ديدگاه اروپاييان بيان شده ، ولى از نظر ما ايرانىها ، منظور سرزمين‌هاى اين سوى قفقاز و پاره‌يى از شهرهاى ارّان قديم و ارمنستان است . م . ( 6 ) . Stavropol ( 7 ) . Terek ( 8 ) . Koutais ( 9 ) . Soukhoum ( 10 ) . Zakatali ( 11 ) . Elisabethpol : اين همان ايالت گنجه مسقط الرأس شاعر معروف ايرانى نظامى گنجوى است كه -