فصل شانزدهم تهران 1 . وضع شهر ساكنان اوليه - ميدان توپخانه - مسجد شاه - كوى نمايندگىهاى خارجى - خيابان دكتر تولوزان - زن‌هاى مبلغ مذهبى - تزيين و آرايش شهر - ميدان مشق - حمام‌ها و قهوه‌خانه‌ها - در الماس - ميدان شاه - توپ مرواريد و موسيقى هزار ساله - سبزه ميدان - بازار - مراكز تفريح - لوطىها - نمايش‌هاى كوچه‌يى ساكنان اوليه‌ى تهران از لحاظ تمدن و شهرنشينى تعريفى ندارند . به‌طورى كه وقايع نگار قرن سيزدهم ايرانى نقل كرده است « 1 » : آنها در زيرزمين‌هايى كه شبيه زاغه و سرداب بود ، زندگى مىكردند . در مواقع حمله‌ى دشمن خود را در اين پناهگاه‌ها كه ورود به آنجا براى ديگران مشكل و حتى غيرممكن بود ، مخفى مىكردند . اگر محاصره چندين روز هم طول مىكشيد از مخفىگاه خود بيرون نمىآمدند ، ولى به محض اينكه دشمن مأيوسانه از محاصره دست برمىداشت و به جايگاه خود برمىگشت ، از پشت به آنها حمله كرده ، در بين راه هركه را مىيافتند ، قتل و غارت مىكردند . ساكنان اوليه‌ى اين شهر عليه سلاطين و حكم‌فرمايان خود نيز دايم دست به قيام و شورش مىزدند . در اين ناحيه جمعا دوازده پارچه آبادى قرار داشت كه اهالى تمام اين ده كوره‌ها هميشه با هم در حال جنگ و ستيز بودند . وقتى كه ساكنان تمامى آبادىها نسبت به سلطانى اظهار انقياد مىكردند ، نماينده‌ى سلطان براى

--> ( 1 ) . منظور نوشته‌ى عماد الدين زكريا ابن محمد ابن قزوينى ( 600 - 682 ه ق ) ، در كتاب معروف آثار البلاد و اخبار العباد است . م .