تا دو كوپك در هر پوط « 1 » نفت چراغ كه در سال 1868 [ 1285 ه ق ] چهار روبل بها داشت ، يك دفعه در سال 1874 [ 1291 ه ق ] به يك روبل و هفتاد و پنج [ كوپك ] كاهش يافت . اين بحران نتايج بسيار ناگوارى به دنبال داشت . پالايشگاه‌هاى زيادى اجبارا كار خود را متوقف كردند و ادامه‌ى آن وضع نامطلوب هنوز هم مشهود است . اما مىتوان حدس زد كه با اتصال خط آهن باكو به درياى سياه و در نتيجه باز كردن درهاى بازار حوزه‌ى مديترانه به روى نفت آبشوران اوضاع عوض خواهد شد . حتى يك نفر مهندس از اهالى مسكو به نام آقاى ليست « 2 » براى بردن نفت ، از باكو به درياى سياه ، طرح خوبى تهيه كرده است . من نمىدانم دولت روسيه تا كجا با اجراى آن طرح موافقت خواهد كرد . چون اگر قرار باشد ، آن‌طور كه مىگويند ترانزيت كالاهاى اروپايى به مقصد ايران لغو گردد و بهاى حمل نفت درآمد عمده‌ى راه‌آهن را تأمين كند ، طبعا اجراى چنين طرحى به منافع راه‌آهن باطوم - تفليس - باكو لطمه‌ى فراوانى خواهد زد . ارزش كالاهايى كه به‌طور ترانزيت حمل مىشوند ، سالانه متجاوز از نه ميليون روبل است كه قسمت عمده آن را قند و قطعات كارخانه تشكيل مىدهد . از سوى ديگر ، بهاى كالاهاى ترانزيت شده از ايران به سوى اروپا بالغ بر يك ميليون روبل است . اين وضع فكر صاحبان صنايع روسى را سخت به خود مشغول داشته و آنها را وادار نموده است تا دير نشده درباره‌ى اين موضوع كه بازار توليداتشان منحصرا ايران و آسياى مركزى باشد و از دايره‌ى رقابت صنايع روبه پيشرفت و بيم‌انگيز اروپايى عقب‌تر نمانند به چاره‌انديشى پردازند . روى اين اصل درخواست كرده‌اند ترانزيت آزاد لغو گردد و ظاهرا دولت هم آمادگى آن را دارد كه در جهت سياست حمايت از تجارت با منع ورود كالا با اين پيشنهاد موافقت كند . از سوى ديگر ، راه‌آهن تفليس - باكو نه تنها ارزش فراوان بازرگانى دارد ، بلكه خط سوق الجيشى مهمى است كه روسيه را به باكو ، يعنى پايگاه عمليات نظامى در تركستان و آسياى مركزى ، مرتبط مىكند . يك روز ژنرالى مىگفت : اين اولين مرحله از طرح جامع تسلط بر هند شرقى است . دومين مرحله ، حضور كشتىهاى ما در درياى خزر است و احداث راه‌آهن ماوراى خزر نيز مرحله سوم

--> ( 1 ) . پوط واحد وزن است كه هم‌اكنون نيز در شهرهايى از آذربايجان رايج مىباشد . در روسيه هر پوط تقريبا معادل 16 كيلو بوده است . م . ( 2 ) . M . List