تا آغاز پادشاهى نادرشاه اين شهر چهار بار توسط ايرانيان و ترك‌ها دست به دست گشته و مورد غارت و چپاول قرار گرفته است و تا سال 1827 [ 1243 ه ق ] جزو سرزمين ايران به شمار مىرفته ، ولى در آن سال توسط پاسكويچ « 1 » محاصره و اشغال شده و به اين ترتيب ايروان به قلمرو وسيع تزار ملحق گرديد و پايتخت ارمنستان روسى شد . آخرين اشغال‌كنندگان آن خيلى كم در تركيب شهر دست برده‌اند و هنوز هم ايروان قيافه‌ى ايرانى خود را كاملا حفظ كرده است ، غير از ده كوچه‌ى عريض كه به سبك اروپايى احداث شده و چند ميدان كه خيابان‌هاى مشجر آن در روزهاى شديدا گرم تابستان هيچ جاذبه‌يى ندارد ، تغييرات ديگرى در آن داده نشده است . به استثناى محله‌ى جديد روسى تمام كوچه‌ها به هم شبيه است و در اندرون ديوارهاى گلى و خاكسترى رنگ يكنواخت و بلند آنها هرچه باشد ، خانه‌ها و باغ‌ها از ديد ديگران به كلى پنهان است . كوچه‌هاى واقعى را در محله‌ى قديمى شهر مىتوان ديد كه پيچ در پيچ در كنار رود زانگا در تقاطع يكديگر بالا و پايين مىروند و از اين لحاظ شباهت بسيارى به قسمت قديمى و آسيايى شهر تفليس در پاى نارين قلعه دارند . در ايراوان مسافر مىتواند خود را كاملا در سرزمين ايران تصور كند . نقاشى كه در جستجوى آداب و رسوم و صحنه‌هاى متنوع شرقى است ، نياز ندارد راه دور برود . در همين شهر مىتواند قلم موى خود را به دست گرفته و مشغول شود . چون در اين شهر او در مركز مشرق زمين است ، البته نه مشرق زمين طنجه « 2 » يا قسطنطنيه و يا قاهره ، بلكه در مشرق زمين ايران . شلوغ‌ترين مركز شهر ميدان نام دارد كه در مجاورت بازار واقع شده و محل توقف همه‌ى كاروان‌ها است . در اين ميدان هر لحظه شترها و قاطرها به همراه ساربانان جورواجورى كه يكى از ديگرى تماشايىتر است ، قطار قطار از راه مىرسند . اين مردان دلاور كه با برنس « 3 » قهوه‌يى رنگ بلندى خود را سخت پوشانده‌اند و كوفيه و عقالى از

--> ( 1 ) . Paskevitch : ايوان فيودروويچ پاسكويچ [ 1782 - 1856 ] از فرماندهان معروف روسى ، كنت ايروان و امير ورشو . او معاهده‌ى منحوس تركمنچاى را در سال 1828 [ 1243 ه ق ] از سوى تزار امضاء كرده است . م . ( 2 ) . Tanger ( 3 ) . Burnous : برنس از زبان عربى به زبان فرانسه وارد شده و پوشاكى از پارچه پشمى تقريبا شبيه عباى -