براى بازديد از « آرامگاه سعدى » بايد جاده ناهموار خاكى را با درشكه طى كرد . اين جاده چنان ناهموار و پر خاك است كه هرگاه مسافر ، اين راه را پياده طى كند راحت‌تر و خطر آن كمتر خواهد بود . اين جاده در هواى بعدازظهر ، جادهء خاكى را كه به ولى آف كينگز « 1 » ( درهء پادشاهان ) واقع در لوكسور « 2 » منتهى مىشود به خاطر مىآورد . آرامگاه سعدى مثل آرامگاه حافظ با درختانى ، كه در بين مشتاقان نوشيدن چاى محبوبيت زياد دارد ، احاطه گرديده است . آرامگاه وى در يك اتاق متروك در سمت راست در ورودى واقع شده است . داخل اتاق از يك فرش پوشيده شده و قبر به وسيلهء يك نرده يا يك پنجرهء مشبك برنجى ، كه طرحى نسبتا مطبوع دارد و كار آن ظريف است ، محاصره شده است . ولى در اينجا نيز سليقه ايرانيان متجدد موجب شده است كه يك گلدان چينى ، كه به زحمت مطبوع طبع تهيه‌كنندگان مجموعه‌ها ( كلكسيونرها ) در مغرب زمين واقع مىشود ، به اثاثهء اين آرامگاه اضافه شود . اين گلدان بر روى سنگ گور شاعر در داخل ضريح قرار دارد . در زمان تاورنيه ( 1665 م ) اين آرامگاه بسيار زيبا بود ولى اكنون رو به ويرانى گذاشته است . در اطراف اتاق يك كتيبهء بسيار جالب توجهى قرار دارد . اين كتيبه از يك سلسله لوحه تشكيل يافته كه ستايش‌كنندگان مشهور سعدى ، كه بعضى از آنها پادشاه و شاعر بوده‌اند ، اشعارى در مدح وى بر روى آن نوشته‌اند . در حال حاضر دو لوحه از اين لوحه‌ها سرقت شده و جاى آنها خالى است . تا چندى قبل لوحه‌هاى زيادى از اين قبيل توسط شاه فقيد « 3 » ، كه در شهر پاريس بدرود زندگى گفت ، به لوحه‌هاى قبلى اضافه شده بود . در خفا بين بازاريها شايع است كه بر حسب امر شاه كنونى آنها را برداشته‌اند . در اطراف آرامگاه سعدى آرامگاه ديگرى ، كه از محل سايه و درختان باغ او استفاده كند ، ديده نمىشود ، چه هنوز اين عقيده با خاطراتى كه از او بر جاى مانده آميخته است كه سعدى سنى بوده است . اين فرقه از نظر اعتقادى با ايرانيان شيعه در تعارض مىباشد . ( شيعه مذهب ملى ايران است كه از زمان روى كار آمدن سلسلهء صفويه تاكنون رواج يافته است . مسلمانان شيعه معتقدند كه جانشين حقيقى حضرت محمد [ ص ] پسر عم و داماد او على [ ع ] بوده و سه خليفه‌اى را كه به جاى او برگزيده‌اند غاصب مىدانند . اينها هنوز در اين عقيده باقى هستند كه افتخار جانشينى پيغمبر بايد از طريق خاندان على [ ع ]

--> ( 1 ) . Valley of Kings ( 2 ) . Luxor ( 3 ) . مقصود مؤلف احمد شاه قاجار است . - م .