سلطان محمد ميرزا قاجار
61
سفرنامه سيف الدوله ( معروف به سفرنامه مكه ) ( فارسى )
[ است ] . « 21 » همهء راه هموار [ و ] رودخانهء آبى دارد . دست راست كوهستان [ و ] طرف چپ همان جلگهء آباد وسيع باصفاست . سكنهء آن آباديها مسلماند . خود پستخانه آبادى خوبى دارد . مردمش نصارا و روساند . چماقلو از پستخانهء عرب الى پستخانهء چماقلو « 22 » سيزده ورست [ و ] همهء راه هموار [ است ] . رودخانهء بزرگى مىگذرد . « 23 » كنارش جنگل است . در اين جنگلها چنار بسيار است . كاج هم هست . رفتهرفته كوهستان از طرف راست راه دور مىشود . سمت چپ ، همان جلگهء وسيع است كه نهايت آبادى را دارد . در همهء اين راه جز سه رودخانه ، بر روى جميع آبها ، پلهاى خوب از سنگ تراشيده و چوب ساختهاند . اين چاپارخانه در ملك ولايت شكى واقع است . نيكه جور از چماقلو الى پستخانه نيكه جور سيزده [ 27 ب ] ورست [ است ] . « 24 » همهء راه هموار ، پست و بلند كمى دارد . سمت راست گاهى نزديك گاهى دور ، كوهستان است . طرف چپ جلگه ، چند نهر جارى از كنار راه بهسمت جلگه مىرود . اين جلگه تماما جنگل است . بعضى متصل بعضى منفصل . دهات آباد [ و ] محل زراعت بسيار دارد . ابريشم هم به عمل مىآورند . باغات زيادى دارند . هم از اراضى شكى است . دراج و قرقاول بسيار است .
--> ( 21 ) . محتملا مطابق است با همان محلى كه اعتماد السلطنه ، به صورت عزل آورده است : « چاپارخانهء پنجم ، عزل است ، هفده ورسى است » . ( سفرنامهء صنيع الدوله ، ص 47 ) . ( 22 ) . نام اين محل در سفرنامهء صنيع الدوله به صورت چماغسو آمده است : « چاپارخانهء چهارم چماغسو ، نوزده ورسى خاك شكى است » . ( همان كتاب ، ص 46 ) . ( 23 ) . محتملا مقصود رودخانهء آچين است : « رودخانهء آچين ، از نزديك اينجا ( - چماغسو ) جارى است » . ( همان كتاب ، ص 46 ) . ( 24 ) . احتمالا همان چاپارخانهء منكى چهور است : « چاپارخانهء سيم منكى چهور ، بيست ورسى ، در كنار رودخانهء [ كور ] كه از وسط تفليس مىگذرد ، واقع شده » . ( همان كتاب ، ص 46 ) .