سنگ تراشيده و گنبد بسيار وسيع مرتفعى از مسجد « 12 » . اين بناى عالى از آجر و سنگ و گچ است . در ايران بنايى به اين عظمت نيست ، حيف كه از ميان رفته است « 13 » . حال در جاى شهرى به آن عظمت ده مختصرى است . زراعت زياد [ و ] باغات كمى دارند . چون خاقان مرحوم اكثر تابستانها را به سلطانيه تشريف مىبردند ، به‌جهت منزل خاصه و خادمان حرم بر بلندى تل خاكى كه در ميان چمن نزديك به وسط واقع است ، دو سه دست عمارت و حمام خلوت كوچك و سردرى مرتفع ساخته‌اند . در زير تل هم مسجدى و بعضى جاها از جهت رفع حاجت عمله‌جات حرم ساخته شده است . به‌جهت دو سه ماههء تابستان بد نيست ، اگرچه آنها هم نيمه خراب است . در فصل بهار [ 218 آ ] اين قطعه زمين و كوه اطرافش مملو از سبزه و گلهاى مختلف است . شبها بسيار سرد مىشود كه بدون بالاپوش زيست نمىتوان كرد . روزش خوب است . روزها اكثر باد مىوزد ، به شدتى كه مايهء زحمت است . كوه طرف شمالش درختهاى جنگلى دارد . در آن كوه خرس ، خوك [ و ] ببر بسيار است . در كوهستان اطرافش كبك و تيهو زياده از حد حساب هست . در دامنهء اطراف اين چمن چشمه‌هاى آب [ و ] دهات آباد باصفاى پرزراعت بسيار است . زمستان زندگانى در اين ولايت بسيار سخت است . در شبهاى آخر سنبله خود ديدم آب يخ مىكرد . مرتع بسيار خوبى است . مدفن يكى از علماى عهد شاه خدابنده كه اسمش از نظرم محو شده است در اينجاست . « 14 » بقعه و باغچه دارد .

--> ( 12 ) . « گنبد شاه خدابنده از بناهاى قديم ايران است كه منسوب به سلطان محمد و به شاه خدابنده مشهور در اين زمان است » . ( همان كتاب ، ص 49 ) . اما سيف الدوله مقبرهء سلطان محمد خدابنده را اشتباها مسجد دانسته است . ( 13 ) . « در اكثر طاقنماهاى گنبد آثار كاشيكارى است كه در عهد خاقان مغفور ، كاشيهاى آن گنبد را براى عمارات سلطانى برده بودند . . . » . ( همان كتاب ، ص 50 ) . ( 14 ) . « بقعهء مرحوم ملا حسن كاشفى تخمينا ربع فرسنگ از گنبد دور است » . ( دافع الغرور ، ص 56 ) .