سلطان محمد ميرزا قاجار
203
سفرنامه سيف الدوله ( معروف به سفرنامه مكه ) ( فارسى )
عرباند ، شب را به سر برديم . حمام على سمت ديگر شط مقابل اين ده به قدر نيم ساعت دور از شط ، در دامنهء كوه بر بلندى تلى ، چشمهء آب گرمى است . بر سر آن چشمه بهطور حمام ، جاى مختصرى ساختهاند و حوضى دارد موسوم به حمام على . فصل بهار جمع كثيرى از بغداد و كركوك « 5 » و سليمانيه و اطراف موصل بهجهت رفع بعضى از امراض سوداوى به اين آب مىآيند . بخار چشمه از كنار شط پيداست [ 126 آ ] و بوى كبريتش به قدر يك ساعت راه به مشام مردمى كه مىگذرند ، مىرسد . آبش آمده داخل آب شط مىشود . از موصل تا به اين محل طرفين شط بعضى هموار [ و ] پاره [ اى ] پست و بلند ، كوههاى كوچك و بزرگ و تلهاى خاكى است . بعضى محل زراعت هم دارد . روز پنجشنبهء ششم ، هشت ساعت كلك رانده ، شب را كنار شط در جنگل بيدى كه پر از دراج و خوك بود ، مانديم . از حمام على تا اين محل ، سمت راست شط زمينها قدرى پست و بلند ، بعضى جاها كوه ، نزديك سمت چپ شط هموارتر و كوه دور تر ، طرفين شط همهجا محل زراعت [ است ] . زراع عرباند و از طايفه جبور . همه چادرنشين [ اند ] . خانه و آبادى ندارند . گوسفند زيادى دارند . بعضى جاها از كنار شط ، گزستان و نيزار ، درخت بيد و سفيددار بسيار است . دراج و مرغ آبى همهجا هست . سدهاى قديمى دو ساعت كه از حمام على گذشت جايى است كه سلاطين عجم در عهد قديم سه سد « 6 » بسيار عظيم بر جلو آب دجله بستهاند . [ 126 ب ] سدها هريك از يكديگر به قدر نيم ساعت بل زياد [ تر ] فاصله داشته است . دوتاى از آنها به كلى
--> ( 5 ) . اصل : كركوت . ( 6 ) . اصل در بعضى موارد : سده .