طهران ، آنچه داخل شهر جديد شده ( رساله با نقشهء كلّ آن اراضى ) ، در تعيين ابعاد ما بين بلاد تلگرافى مملكت ايران ( رساله ) و چند كتاب هم از لغت « 1 » فرانسه ترجمه نمود از جمله در علم تعديل قوى كه شعبهء اصلى جرّاثقال باشد و مشتمل بر خواص قوى و شرح آلات مفرده از قبيل پيچ و غرغره « 2 » اهرم و ميزان و قپان و غيره از تصنيفات پوانسو ( كتاب ) و در علم تسطيح تصويرى اجسام بر دو سطح قائم از تصنيفات لوفبور دو فورسى ( كتاب ) . ( نقل از فرهنگ ايران زمين ، جلد 20 ، ص 232 ) ( 10 ) و ( 11 ) . همان ، ص 333 . ( 12 ) . صنيع الدّوله ، محمد حسن ، منتظم ناصرى ، جلد 3 ، ص 263 ( منقول از فرهنگ ايران زمين ، پيشين ، ص 333 ) . ( 13 ) . پاكدامن ، ناصر ، ميرزا عبد الغفار نجم الدوله . . . ، پيشين ، ص 335 ( 14 ) . از آن جمله ، محمد حسن خان احتشام السّلطنه ، ضمن خاطرات خود ( ص 227 ) در مقام تخطئهء نجم الملك مىنويسد : « حاجى ميرزا عبد الغفّار خان نجم الملك ، معلم كلّ رياضى ولى كارش طبع و انتشار تقويم بىپير و كذايى بود كه انحصار طبع آن را به نام خودش ثبت كرد و هنوز هم ، انتشار آن تقويم به شكل مضحك ادامه دارد . ميرزا عبد الغفّار خان نيوتن و كوپرنيك را به شاگردى قبول ندارد . » و محمد حسن خان اعتماد السّلطنه كه در روزنامهء خاطرات خود وى را اين‌گونه تحقير مىكند : 11 رمضان 1311 ه . ق . شاه از سفارت روس خواهش كردند كه پاك كردن مرداب انزلى را دولت ايران از كيسهء خود متحمّل شود ؛ و اين امر ، اسباب تمسخّر و خندهء روس‌ها شده بود . اوّلا ما ايرانىها كجا مهندس داريم ؟ معلم كلّ رياضى ميرزا عبد الغفّار خان نجم الملك سابق و نجم الدّولهء حاليه است كه هر از بر فرق « 3 » نمىدهد و در تقويم امسالش ، با وجود اين كه زيج پدرش است ، در تعيين روز نوروز خبط كرده است . ( نقل از زندگىنامه و خدمات علمى و فرهنگى ميرزا عبد الغفّار نجم الملك ، انجمن آثار و مفاخر فرهنگى ، 1383 ، مقالهء خانم نادرهء جلالى ، ص 85 ) ( 15 ) . توجّه به اين نكتهء مهمّ و دقيق را مديون پژوهشگر و تقويم‌شناس پرتلاش معاصر - آقاى محمد رضا صيّاد - هستم كه ساليانى دراز است مشتاقانه به تتبّع در تقويم‌هاى ايرانى اشتغال دارد و فرمول‌هاى سودمندى براى تبديل آنها به يكديگر ابداع كرده است . ( جزوهء تقويم هجرى شمسى ، محمد رضا صيّاد ، بدون ناشر ، مهر 1383 ) .

--> ( 1 ) . زبان ( 2 ) . در متن چنين است . ( 3 ) . تشخيص