( 16 ) . اعتماد السّلطنه ضمن يادداشت‌هاى 26 شعبان 1302 مىنويسد : امشب شاه بيرون [ از كاخ ] شام خورده بودند و نجم الملك منجّم‌باشى را احضار فرموده كه ستاره‌هاى آسمان را نشان بدهد . ( روزنامهء خاطرات ، به نقل از شرح حال رجال ايران ، پيشين ، جلد 2 ، صفحات 4 - 273 ) . ( 17 ) . جوانشير خويى ، محمد قلى ( و ديگران ) ، تطبيق تقاويم ، انتشارات دانشگاه تهران ، 1360 ، ص 4 . ( 18 ) . چاپ اوّل اين كتاب به تصحيح دكتر سيّد محمد دبيرسياقى در سال 1341 توسط مؤسّسهء مطبوعاتى على اكبر علمى و چاپ سوم آن اخيرا به همّت انجمن آثار و مفاخر فرهنگى منتشر شده است . ( 19 ) و ( 20 ) . روزنامهء خاطرات اعتماد السّلطنه ( به نقل از شرح حال رجال ايران ، بامداد ، جلد 2 ، صفحات 4 - 273 ) . ( 21 ) و ( 22 ) . مرآة البلدان ، پيشين ، جلد 3 ، صفحات 90 ، 91 ، 121 ( منقول از فرهنگ ايران‌زمين ، جلد 20 ، ص 339 - 340 ) . ( 23 ) و ( 24 ) . فرهنگ ايران‌زمين ، پيشين ، صفحات 339 و 340 . ( 25 ) . در بعضى از مآخذ ، زمان اجراى سرشمارى مذكور ، در تاريخ‌هايى متأخّر از سال 1284 ه . ق . ذكر شده است ؛ از آن جمله احمد گلچين معانى در مقاله‌اى با عنوان « سرشمارى تهران در زمان ناصر الدّين شاه » ( مجلهء يغما ، 1339 ، ص 211 - 209 ) تاريخ انجام سرشمارى مزبور را به تقريب « بين سال‌هاى 1307 تا 1313 ه . ق . » و دكتر مهدى امانى در مقالهء « اوّلين سرشمارى جمعيت تهران » ( نامهء علوم اجتماعى ، دورهء 1 ، شمارهء 3 ، بهمن 1348 ، ص 94 - 87 ) تاريخ برگزارى سرشمارى را 1263 شمسى ( 2 - 1301 قمرى ) ذكر مىكند و بالأخره حجّت بلاغى در كتاب خود ( تاريخ تهران ، ج اوّل ، قم ، 1350 ، ص م 256 - م 255 ) برخى از آمارهاى رسالهء نجم الدّوله را نقل و تاريخ جمع‌آورى آنها را محرّم 1309 شمسى ذكر مىكند . ( نقل از فرهنگ ايران‌زمين ، جلد 20 ، ص 341 ) . نگارنده ، هيچ‌گونه توجيهى براى اين اختلاف نظرهاى فاحش نيافته است . ( 26 ) . براى آگاهى بيشتر دربارهء نتايج سرشمارى 1284 ه . ق . تهران رجوع كنيد به : احمد كتابى ، سه اثر از نجم الدّوله ، 1384 ، ص 47 - 37 . ( 27 ) . در تهيهء فهرست كتاب‌هاى چاپ شدهء عبد الغفّار خان نجم الدّوله و نيز كتاب‌هايى كه به اهتمام او منتشر شده است ، از كتاب‌شناسى ميرزا عبد الغفّار نجم الدّوله ( مندرج در مقالهء دكتر ناصر پاكدامن ) و در خصوص كتاب‌هاى چاپ نشدهء نامبرده از مقالهء ابو الحسن خان فروغى استفاده شده است .