عبد الغفار بن علي محمد ( نجم الدوله )

44

سفرنامه دوم نجم الدوله به خوزستان ( فارسى )

( 4 ) . جمشيد بن مسعود بن محمود بن طبيب كاشانى مشهور به غياث الدّين جمشيد ، از اجلّهء علماى رياضى قرن نهم ه . ق . است . وى مخترع مسطرهء « 1 » مسّاحى و مهندسى ، مبتكر كسرهاى اعشارى و يكى از مؤلّفان زيج الغ بيگى و صاحب تأليفات متعدّد و بس ارزنده در رياضيات ، نجوم و نيز تفسير قرآن است ( نگاه كنيد به : فهرست مشاهير ايران ، دكتر ابو الفتح حكيميان ، از انتشارات دانشگاه ملى ايران ، 1357 ، جلد 2 ، ص 294 ) . ( 5 ) . برگرفته از « ترجمهء حال غفران مآب حاجى نجم الدّوله » ، فرهنگ ايران زمين ، جلد 20 ، صفحات 386 و 387 . كه در كتاب « اوراق مشوش » پيشين ، هم مندرج است . ( 6 ) . براى توضيحات بيشتر دربارهء ابتكارها و نوآورىهاى علمى ملّا على محمّد اصفهانى ، نگاه كنيد به : مصاحب ، دكتر غلامحسين ، جبر و مقابلهء خيام ، 1317 ، تهران ، كتابفروشى و چاپخانهء مركزى ، ص 162 - 163 . ( 7 ) . فرهنگ ايران زمين ، پيشين ، جلد 20 ، ص 329 . ( 8 ) . خود ميرزا عبد الغفّار خان در مقدّمهء بداية الحساب ( تهران ، چاپ سنگى ، 1291 ق . ص 5 ) مىنويسد : « اكنون كه اوايل سال 1288 هجرى [ قمرى ] است . . . قريب به 12 سال باشد [ كه ] از قبل از سن بيست سالگى ، به اين خدمت اشتغال دارد » . حال اگر تاريخ تولد عبد الغفّار خان را 1259 فرض كنيم ، معلوم مىشود كه وى از 17 سالگى كار تدريس را آغاز كرده است . ( همان ، ص 329 ) ( 9 ) . ميرزا عبد الغفّار خان در كتاب كفاية الحساب ( تهران ، 1291 ق . ، چاپ سنگى ، صفحات 4 تا 7 ) تأليفات خود را تا آن زمان - 1288 ه . ق . - بدين شرح برمىشمارد : در علم حساب ( دو كتاب ) ، در اصول هندسه ( كتاب ) ، در مثلّثات مستقيمة الخطوط ( كتاب ) ، در اصول جبر و مقابله تا آخر درجهء دوم ( كتاب ) ، در علم نقشه‌كشى و مساحت اراضى و تسويه و علم تسطيح ( كتاب ) ، در قلعه‌سازى ابدى و فورى و محاصره و مدافعه ( كتاب ) ، در علم جغرافى طبقات پنج‌گانهء عالم ( كتاب ) ، در علم نقشه‌كشى صنعتى ( كتاب ) ، در علم رنگ‌آميزى و ساختن الوانى كه در نقشه‌كشى به كار آيند ( كتاب ) ، در علم تدابير جنگى ( رساله ) ، در علم تسطيح اجزاى قلعهء نظامى ( رساله ) . و سپس اضافه مىكند : ضمنا چند كتاب خارج تحصيل ( غير درسى ) نيز تصنيف نمود : در علم هيئت عالم به عقيدهء متأخّرين ( دو مجلد ) ، در قاعدهء كشيدن نقشه‌هاى جغرافى ( كتاب ) ، در حلّ مالاينحل از مسائل متقدّمين ( رساله ) ، در تشخيص نفوس دار الخلافه در سال 1284 ( رساله ) ، در مساحت املاك و عمارات اطراف شهر قديم دار الخلافه

--> ( 1 ) . خطكش