عبد الغفار بن علي محمد ( نجم الدوله )
34
سفرنامه دوم نجم الدوله به خوزستان ( فارسى )
- فرهنگ عامّه : آداب و رسوم ، باورها و مراسم . - چگونگى رفتار ديوانيان و حاكمان با مردم : ظلم و تعدّى حكام ، سنگينى مالياتها ، فساد مالى ، رشوهخوارى ، حيف و ميل بيت المال . - وضعيت قواى نظامى : بنيهء ضعيف دفاعى ، وضع نامطلوب نظاميان از نظر مواجب ، لباس و اسلحه . - مداخلات بيگانگان : - به ويژه انگليسىها - در شئون داخلى كشور . با توجه به گستردگى و گوناگونى شگفتانگيز اطّلاعات گرد آمده در گزارش سفر دوم نجم الدوله به خوزستان و حوصله و دقّت نظر و وسواس كمنظيرى كه نويسنده در نقل ديدهها و شنيدههاى خود به كار برده است ، جاى آن دارد كه با تأسّى به استاد دبيرسياقى - اين سفرنامه را نيز - نظير سفرنامهء اوّل - با سفرنامهء ناصر خسرو قابل قياس بدانيم . * * * در جاىجاى اين سفرنامهء گرانقدر و كم بديل ، بارها به واقعنگرىهايى محقّقانه ، ملاحظاتى عالمانه و هشدارهايى دلسوزانه برمىخوريم كه جملگى از وجدان بيدار ، انساندوستى و وطنخواهى بىشايبه و احساس مسؤوليت شايان تحسين نويسندهء آن حكايت مىكند . در اينجا ، نمونههايى از آنها را ذيل عنوانهايى چند ، مىآوريم . باشد كه خوانندگان ارجمند - به ويژه آنان كه فرصت و يا حوصلهء مطالعهء تمام سفرنامه را ندارند - بتوانند بيشتر و بهتر ، با انديشههاى و الا و شخصيت استثنايى نويسندهء آن - كه به راستى از مفاخر مسلّم علمى و ملّى ماست - آشنا شوند و دريابند كه گرامى سرزمين ما ، در طول تاريخ پرفراز و نشيب خود ، چه رادمردان سترگى را در دامن خود پرورده است . اكنون اين شما و اين هم شواهدى از عواطف سرشار ميهندوستانهء نجم الدّوله و ابراز نگرانىهاى بموردش از آشفتگىها و نابسامانىهاى كشور و دغدغههايى كه بحقّ ، دربارهء حفظ استقلال و تماميّت ارضى كشور ، به دليل دخالتهاى بيگانگان ، احساس مىكرده است . ميراث فرهنگى گرانقدر ايران و ضرورت حفاظت از آن « 1 » دربارهء عظمت تخت جمشيد . . . در ساعت 5 به غروب [ مانده ] سوار شده ، رفتيم به تخت جمشيد . عجب بنايى است ! حقير كه خود را قابل توصيف آن نمىداند . . . آن قدر عرض مىكند كه چنين عالى بنايى امروز در هيچ مملكتى ، از آثار قديم ، باقى نيست . سزاوار اين است كه از هرگونه جواهر گرانبها عزيزترش بداريم . [ متأسفانه ] حال بىصاحب و بدون مستحفظ ساليان
--> ( 1 ) . عنوانها از مصحح است .