عبد الغفار بن علي محمد ( نجم الدوله )
33
سفرنامه دوم نجم الدوله به خوزستان ( فارسى )
سفرنامهء مزبور ، نه تنها شامل انواع اطلاعات سودمند دربارهء شهرها ، قصبهها و روستاهاى مسير رفت و برگشت نجم الدّوله در سفر مذكور است ، بلكه به منزلهء آيينهء تمامنمايى است از اوضاع و احوال اجتماعى ، سياسى ، اقتصادى و آداب و سنن و ارزشهاى فرهنگى مناطق و مكانهاى طىّ شده در اواسط سلطنت ناصر الدّين شاه قاجار . در اينجا ، فهرست گونهاى از موضوعات مورد بررسى در اين سفرنامه - صرفنظر از موضوع اصلى آن كه بازسازى سدّ اهواز است - ارائه مىشود : فهرست مختصر مندرجات - شهرها ، قصبات و روستاهاى واقع در مسيرهاى رفت و برگشت : مشخّصات جغرافيايى ، وضع پستى و بلندى ، شرايط اقليمى ، اوقات شرعى ، فواصل و مسافات ، آثار باستانى و تاريخى و زيارتگاهها ، نوع و تعداد بناها ، شمار اماكن عمومى ( مساجد ، حمّامها ، دكانها . . . . ) ، چاپارخانهها ، كاروانسراها ، پلهاى داير و مخروبه و هزينههاى تعمير آنها ، نام شخصيّتهاى برجستهء محلّى . - وضعيت راهها و حمل و نقل : راههاى مالرو ، بارانداز منزلها ، ناامنى ، باجگيرى و قطع طريق ، حيوانات مركوب و باركش . - ميزان جمعيّت و تعداد خانوارها - عشاير مسير راه : طوايف و تيرههاى آنها ، سركردگان و ريشسفيدان ، مناطق ييلاق و قشلاق و ميزان نفوس يا خانوار هركدام . - وضع كشاورزى : وسعت اراضى زير كشت يا قابل كشت ، زراعتهاى معمول ، فرآوردههاى زراعى و دامى ، نحوهء آبيارى ( اراضى فارياب و ديمزار ) ، رودها ، كاريزها ، چشمهها ، ضرورت ايجاد نهرها و كانالهاى فرعى ، لزوم تشويق مردم به زراعت و نخلكارى با واگذارى زمين ، جنگلها و استفادهء بىرويه از آنها براى تهيهء سوخت و ذغال . - وضع تغذيه و بهداشت : نوع غذاها ، آب مشروب ، بيمارىهاى بومى و مسرى و انگلها ، ضعف بنيه و لاغرى بسيارى از مردم ، عدم رعايت نظافت و بهداشت ، نبود آبريزگاه در بسيارى از نقاط روستايى و عشيرهاى ، جارى بودن فاضلابها و فضولات مبالها در معابر عمومى ، وجود فحشا در بعضى نقاط و تعداد روسبىها . - اوضاع اقتصادى : مشاغل و حرفههاى متداول ، محصولات و مصنوعات محلّى و بومى ، صنايع دستى ، نرخ ارزاق ، بهاى اراضى و خانهها ، صادرات و واردات و گمرك ، تأكيد بر ضرورت خريد كالاهاى ساخت كشور .