سفرنامهء دوم نجم الدّوله به خوزستان تصويرى گويا از ايران عهد ناصرى كتابى كه پيش روى داريد دومين سفرنامهء نجم الدّوله به خوزستان است كه در شرح دومين مسافرت نامبرده به منطقهء مزبور ، به منظور مرمّت و بازسازى سدّ اهواز ، نگاشته شده است . 35 نجم الدّوله ، ضمن همين سفرنامه ، انگيزهء اصلى دو مسافرت خود را به خوزستان به شرح زير بيان كرده است : . . . [ حقير ] طبعا مايل به هيچ شغل غير علمى نيستم و اينكه دو سفر ، با كمال رغبت ، به سمت عربستان رفتم ، جداست ، چون سدّ اهواز از بناهاى قديم بزرگ عالم بوده و امروز صحبت او در افواه تمام بزرگان دنيا پيچيده است . حقير به ملاحظهء خدمت به دولت و آبادانى مملكت و بقاى نام نيك سال‌هاى دراز در دنيا اقدام نمودم . . . ( صفحهء 132 كتاب حاضر ) . چگونگى دستيابى به سفرنامه در اواخر مهرماه سال گذشته ، روزى به منظور يافتن اسناد و عكس‌هايى از عبد الغفّار خان نجم الدّوله ، به منظور چاپ در كتاب سه اثر از نجم الدّوله 36 به كتابخانهء مركزى دانشگاه تهران رفته بودم . ضمن جست‌وجو در فهرست آثار خطى مضبوط در رايانه ، از حسن اتّفاق ، چشمم بر عنوان سفرنامهء دوّم نجم الدّوله به خوزستان متمركز شد . در نخستين وهله ، گمان بردم كه اين سفرنامه ، همان سفرنامهء معروف نجم الدّوله به خوزستان است كه سالها پيش ، استاد گرانقدر دكتر محمد دبيرسياقى به تصحيح و انتشار آن همّت گمارده بودند ؛ ولى پس از چند لحظه ، متوجّه عنوان نسخهء خطى ديگرى شدم كه عنوانش سفرنامهء نجم الدّوله به عربستان بود و شمارهء ثبتى متفاوت داشت . از كتابدار درخواست كردم كه متون خطّى هر دو سفرنامه را در اختيارم گذارد . با اندك تأمّلى ، دريافتم كه اين دو سفرنامه كاملا متفاوتند : يكى شرح نخستين مسافرت نجم الدّوله به خوزستان - در سال 1299 ه . ق - يعنى همان متنى كه استاد دبير