اين‌رو « . . . مناسب ديد كه محيط شهر را تسويه « 1 » نمايد . . . . پس دور شهر را بدقّت تسويه و تراز نمود و حاصل عمل را در نقشه نقل كرد . . . پس اين نقشه مطابق است با وضع شهر دار الخلافه در تاريخ محرّم سنهء 1309 [ ه . ق . ] » . نقشهء ترسيمى عبد الغفّار خان كه حاصل بيست و سه سال كوشش خستگىناپذير وى و دستياران اوست ، حاوى اطّلاعات دقيقى است كه نه تنها محقّقان را از روند گسترش تهران در واپسين سال‌هاى دوران ناصرى آگاه مىسازد ، بلكه مىتواند در بررسى كالبد ( ريخت ) شناسى « 2 » شهر تهران و شناخت ساختار اجتماعى و اقتصادى آن در عصر مذكور ، سودمند واقع شود . 23 عبد الغفّار ، از بعضى شهرهاى ديگر ايران نيز نقشه‌بردارى كرد ؛ از جمله در جريان مأموريت نه ماهه‌اش به خوزستان براى احداث سدّ اهواز - كه به آن اشارت رفت - به ترسيم نقشه‌هايى از راه‌ها و نيز شهرهاى واقع در مسير رفت و برگشت خود اقدام كرد كه فهرست آن‌ها - از روى نوشتهء خود وى - به اين شرح است : « نقشهء تپوگرافى « 3 » راه عربستان است از طهران الى اصفهان و عراق « 4 » و بروجرد و خرّم‌آباد و دزفول و شوشتر و اهواز الى محمّره « 5 » و بصره و مراجعت از راه بختيارى الى اصفهان به انضمام نقشهء بلاد عرض راه به‌طور كلّى يعنى محيط هر شهرى با معابر اصلى و ابنيهء معتبرهء آن » . 24 نخستين سرشمارى جمعيت تهران به سال 1284 ه . ق . ناصر الدّين شاه ، اجراى اوّلين سرشمارى نفوس تهران را بر عهدهء عبد الغفّار خان گذاشت 25 و نامبرده ، به رغم فقدان هرگونه امكانات و نبود تجربه ، اين كار عظيم و بىسابقه را طىّ مدّتى كمتر از دو ماه با چنان دقّت و مراقبت و احساس مسؤوليّتى به انجام رسانيد كه به راستى براى سازمان‌هاى عريض و طويل آمارگيرى امروز - با آن همه نيروى انسانى متخصّص ، بودجه و وسايل و امكانات بىحدّ و حصر - مايهء عبرت است . شايان توجّه است كه نيروى انسانى اجرايى او در اين طرح وسيع ، فقط از هشت نفر شاگردان نخبه‌اش در دار الفنون تشكيل شده بود . چندى بعد ، عبد الغفّار خان نتايج تفصيلى اين آمارگيرى را به صورت رساله‌اى با عنوان تشخيص نفوس دار الخلافه تدوين و به اعتضاد السّلطنه تقديم كرد .

--> ( 1 ) . همترازى ( 2 ) . Morphologie ( Morpholohy ) ( 3 ) . Topographie ( Topography ) نمايش وضع پستى و بلندى ( 4 ) . منظور عراق عجم است شامل اراك ( - سلطان‌آباد سابق ) و بعضى مناطق اطراف ( 5 ) . مراد خرمشهر است .