عبد الغفار بن علي محمد ( نجم الدوله )
144
سفرنامه دوم نجم الدوله به خوزستان ( فارسى )
و دكاكين . ديديم اقلّا دو هزار نفر مرد و زن و اطفال از دست مصطفى قلى خان آمدهاند بست و بعد از آنكه حقير را بهجا آوردند ، دور ما جمع شدند . حاجى ميرزا محمّد على كلانتر بود و پسرش ميرزا اسد اللّه خان و برادرش و جمعى سادات و ريشسفيدان و حاجىها و رعايا . خلاصه ، شرحى از تعدّيات و سوء سلوك حاكم نقل نمودهاند و همگى فريادكنان كه : محال است با وجود اين حاكم ديگر به شهر برگرديم . و شمّهاى از تعدّيات او نقل نمودند . حقير ، ابتدا حاجى كلانتر را تهديد نمود كه : اين فتنه و آشوب عام چيست سرپا كرده [ اى ] . همهء فساد زير سر تو است . هرگاه مراتب به عرض اولياى دولت برسد كه باعث تحريك شدهاى ، در حالت نبودن شاه ، آيا با شما چه معامله خواهند كرد ؟ كلانتر خيلى ترسيد و گفت : كاريست شده . آن وقت يك ساعت با مردم گفتگو نمودم . آنها را هرطور مىخواستم اطمينان دهم كه على الحساب با حاكم چهار روزى بسازند ، ممكن نشد . به هر قسم خواستم به شهر روانه كنم كه دكاكين را باز كنند و متفرّق شوند ، تمكين نكردند . حقير هم بيش از اين تكليف خود نمىدانست . بىاعتنايى نمود . قمشه حصارى دارد چينه و خانههاى خشت و گل و پست شبيه خانههاى قم . جمعيت : بيست هزار نفر ، حمّام : 30 باب ، قنات خارج دور شهر : 22 رشته ، يكى وارد شهر مىشود ، آب چاه مىخورند . نرخها : نان به يك من كهنه ، كه من تبريزى باشد : 500 دينار ، و ماست چارك : 50 دينار ، پنير دو سير و نيم : 50 دينار ، كاه خروارى : 5 / 4 قران ، جو : 2 تومان ، گوشت چاركى : 350 دينار ، ماليات كتابچهاى : ده هزار و يكصد و پنجاه تومان . صنعت قمشه گيوه است زوجى دو قران الى دو تومان . سر غليان گلى سياه عددى : 50 دينار الى 2 قران و ظروف كاشى . عصر سهشنبه 20 [ رمضان ] از شاهرضا سوار شده ، بسرعت به مدّت 6 ساعت گذشته رسيديم به مهيار ، چهار فرسخ است . طرف يسار جادّه كوه و كوير و طرف يمين زراعت و قلعه و بلوك قمشه واقع است . در وسط چند كوه كوير چول چهار قريهء خالصه است ، خيلى آباد بوده ، حال تمام خراب شده . 60 خانوار رعيّت زارع و گلّهدار و شتر دارند ، در قلعهء خرابه جمع شده و چاپارخانه دارد و كاروانسراى معتبر بزرگ عالى از صفويّه ، قدرى دور از قلعه ، قريب 70 ذرع طول ، 60 ذرع عرض ، خيلى محكم و معتبر . شب چهارشنبه 21 رمضان از مهيار حركت نموديم . مدّت دو ساعت و نيم رسيديم به غليان فروشى كه در سر سه فرسخى است و مدت دو ساعت ديگر رسيديم به قلعهء شور كه گويند در شش فرسخى است . تمام راه كوير و ريگزار و هموار و اطراف كوه و از طرف چپ به فاصلهء دو فرسخ بلوك لنجان اصفهان است . قلعهء شور جديد البنا ، ملك حبيب آقا ، پسر خالهء ظلّ السّلطان ، است . رباط آجرى براى مسافرين ساخته به فاصلهاى و باغچه و رشته قناتى نيمسنگ 84 دارد و دو سه خانوار رعيّت .