بزرگ هست كه اگر رسيدگى مىكردى خيلى خوب بود . حقير جواب گفت كه : طبعا مايل به هيچ شغل غير علمى نيستم و اينكه دو سفر با كمال رغبت به سمت عربستان رفتم ، جدا است . چون سدّ اهواز از بناهاى قديم بزرگ عالم بوده و امروز صحبت او در افواه تمام بزرگان دنيا پيچيده است . حقير به ملاحظهء خدمت به دولت و آبادانى مملكت و بقاى نام نيك سالهاى دراز در دنيا اقدام نمودم . خلاصه نوّاب معتمد الدّوله بعد سؤال نمودند از قاعدهء تعيين خطّ نصف النّهار و درجات انحراف مغناطيس « 1 » در بلاد مختلفه . پس تعيين خطّ نصف النّهار را به قاعدهء دايرهء هنديّه « 2 » بيان كرد . شاخصى داد كه خطّ نصف النّهار شيراز را معلوم كند و از آن روى انحراف عقربهء قطب‌نما را در آنجا و نتيجهء آن را به حقير اطّلاع بدهند . بعد وداع كرديم و قرآن گرفتند ، گذشتيم . در شيراز كمتر مردمى روزه مىگيرند . عالى و دانى ، آقا و نوكر ، زن و مرد و غيره قريب يكصد و پنجاه هزار جمعيّت دارد . عصر چهارشنبه 7 رمضان بيرون آمديم به سمت اصفهان . جمعى از آشنايان : ( نوّاب جليل ميرزا ، غلامشاه ميرزا ، حاجى على خان ، محمّد حسن خان سرتيپ لشكرنويس باشى . محمّد ابراهيم خان سرتيپ ] « 3 » مشايعت نمودند تا از زير قرآن هفده من و تنگهء اللّه اكبر گذشتيم . قرآن هفده من دو مجلّد است ، هر صفحه به طول ده گره و عرض 6 الى هشت گره و خيلى وزين . دور نيست هفده من باشد . به خطّ نسخ قديم در ميان بالاخانه محفوظ است . مردم شيراز روز اوّل هفته على الرّسم به زيارت آن مىروند . خلاصه مدّت هفت ساعت راه رفتيم و فرسخ اوّل در كنار آب ركنى ، تا وارد زرقان « 4 » شديم ، قريب پنج فرسخ است . راه چندان هموار نيست ، درّه ماهور و پست و بلندى و كوه و ريگزار زياد دارد . از اوّل منزل هوا منقلب شده ، باران آمد و بعد تگرگ خرد « 5 » دانه و سيل برخاست « 6 » . تا ورود [ به ] منزل اين تگرگ در حدود زرقان به قدر تخم‌مرغ و بعضى جاها تا نارنج بوده و از قرارى كه بتدريج معلوم شد ، دنبالهء آن آمده است همان شب تا اصفهان و زنجان ، و حاصل‌ها را در صحرا خراب كرده ، از دشت تخت جمشيد الى خمسه ، خاصّه زراعت ترياك را . [ زرقان ] قصبچه‌ايست صاحب 1500 [ خانوار ] : قريب ده هزار نفر . واقع در پاى كوهى و دكاكين زياد و آب بدى دارد ، از چاه و آب جارى . در وسط راه اين منزل كاروانسرايى است به

--> ( 1 ) . در نسخهء خطّى : مقناطيس ( 2 ) . دايرهء هندى : صفحه‌اى كه در روى آن تعيين ساعات نمايند . ( فرهنگ فارسى ، دكتر محمّد معين ، ذيل دايره ) . ( 3 ) . قلّاب جمله عينا در نسخه آمده است . ( 4 ) . در نسخهء خطّى در همهء موارد : زرقون ( 5 ) . در نسخهء خطّى : خورد ( 6 ) . در نسخهء خطّى : برخواست