عبد الغفار بن علي محمد ( نجم الدوله )
104
سفرنامه دوم نجم الدوله به خوزستان ( فارسى )
دو نفر از طهران مأمور شدهاند : ميرزا كاظم خان پسر ميرزا زين العابدين البرز با مواجب هزار و دويست تومان ظاهرا و پاشا بيگ گويا با مواجب هفتصد تومان براى كارپردازى و تذكرهء اهواز و محمّره ، ولى به نظر چاكر خرج بيهوده است ، چندان لزومى نداشته . حاجى ميرزا حسن خان ، قونسل بصره ، خيلى آدم كافى با اطّلاعى است . مواجبى هم ندارد و هكذا يوسف خان ، سرهنگ توپخانه ، كه از جانب جناب نظام السّلطنه در اهواز روزنامهنويس و ناظم است ، براى اين كارها مناسبترند . هم مىتوانند به اين كارها برسند و هم به تكاليف خود با جزوى مواجبى ؛ و هم خاطر جناب نظام خوشنود و آسوده مىشود . اهواز هنوز بيابان كوير است ، نه تجارتى دارد و نه عمارتى ، نه راهى كه دولت اين همه خسارت مىكشد به اسم كارپردازى . همان دو نفر گرسنه كه آنجا هستند ، براى اين كارها كافى هستند . امشب شب يكشنبه جناب نظام السّلطنه بعد از مراجعت از اردو فرستادند به عذرخواهى از عدم اطلاع امروز . امروز دوشنبه 22 [ رجب ] در منزل جناب نظام السّلطنه ، حاجى معين كتابچهء امتياز كارن را نوشته ، ابراز نمود بدون قيد مدت . ملك التّجار بوشهر از جمله مستغلاتى « 1 » كه دارد شركت در جهازات عجم است چهار فروند : كآلدر ، موبل ، هندر بالكؤ ، كنگاتر . سهمى حاجى ملك چهارصد شير « 2 » است ( يعنى سهم ) هر شير بزرگ چهارصد روپيّه قيمت دارد و كوچك سيصد روپيّه و بر روى همديگر هفتصد روپيّه و علاوه براين ، در چهار جهاز لندنى هم شريك است [ و ] سهمى دارد : 400 شير از جهاز بصره و گرجى و بغداد و ملك . امروز يكى از صاحبمنصبان افواج ، محرمانه صحبت مىكرد از راه مداخل ابواب جمعى فوج ، مىگفت : غايب و متوفّاى سرباز چندان نقلى نيست « 3 » . عمدهء مداخل راههاى بىشمار دارد : اقلّ تغيير و تبديل و عوض گرفتن سرباز هر نفرى اقّلا چهل تومان تفاوت معامله است و تغيير صاحب منصب هر نفرى سيصد الى چهارصد تومان و اذن دادن سرباز به كاسبى هر ماه هر نفر دو تومان است . نقد مىدهد به اضافهء جيره و غيره و هكذا . امروز عصر دوشنبه به اتّفاق جناب نظام السّلطنه و جناب سعد الملك در جاليبوت نشسته ، رفتيم تا دهانهء كارن پياده شده در سنگر شيخ عيسى خان رسيدگى نموده براى محلّ سربازخانه
--> ( 1 ) . در نسخهء خطّى : مستقلاتى ( 2 ) . تلفظ فارسى كلمهء Share انگليسى است . ( 3 ) . درآمدش چندان قابل توجّه نيست .