نمىرسند - اصولا در مشرق زمين احتياجى نيز به عمارات بلندتر نيست - با اين حال به ساختمان‌هاى قسطنطنيه برترى دارند ، به‌خصوص بازارها ، واقعا بىنظيرند و همهء بناهاى آنجا بزرگ و عالى و مساوى و منظم و داراى معمارى فوق‌العاده خوبى هستند و به‌علاوه در آن امتعه و كالا ، از هر نوع به حد وفور وجود دارد و دالان‌ها را طورى تقسيم‌بندى كرده‌اند كه هر قسمتى به متاعى تخصيص يافته و اين امر موجبات تسهيل امر داد و ستد را فراهم آورده است . كاروان‌سرا نيز به حد لزوم براى خارجيان وجود دارد و همهء آنها بزرگ و داراى ساختمان نسبتا خوب و تزئينات مناسب هستند و چنين به نظر مىرسد كه علاوه بر شاه ، اشخاص ديگر نيز مساعى خود را در راه بهبود وضع آنها صرف مىكنند . در اينجا مسجدهايى از نوع پنج يا شش مسجدى كه توسط امپراتوران عثمانى در قسطنطنيه ساخته شده است ، وجود ندارد ؛ ولى مىتوان از دو محل اسم برد كه به نظر من نه تنها نظير آنها در قسطنطنيه نيست ؛ بلكه با بهترين آثار مسيحيت برابر و حتى بدون ترديد بر آنها مزيت دارند ؛ يكى از اين دو محل ، ميدان شاه يا ميدان اصلى شهر ، واقع در جلوى قصر سلطنتى است كه طول آن ششصد و نود و عرض آن دويست و سى قدم من مىشود . دور تا دور اين ميدان را ساختمان‌هاى مساوى و موزون و زيبا فراگرفته كه سلسلهء آنها در هيچ نقطه قطع نشده است . درها همه بزرگ و دكان‌ها ، هم‌سطح خيابان و پرامتعه هستند و بالاى آنها ايوان‌ها و پنجره‌ها و هزاران تزئينات مختلف ، منظرهء زيبايى به وجود آورده است . اين حفظ تناسب در معمارى و ظرافت كار ، باعث تجلى بيشتر زيبايى ميدان مىشود و با وجودى كه عمارت‌هاى ميدان ناوونا در رم بلندتر و غنىتر هستند ؛ اگر جرأت اين را داشته باشم ، بايد بگويم ميدان شاه را به دلايل مختلفى بر آن ترجيح مىدهم « 1 » . دور تا دور ميدان در نزديكى دكان‌ها نهر پرآبى جارى است كه در وسط آن سنگ‌هايى براى رفت و آمد پياده‌ها قرار داده‌اند و بين اين نهر و دكان‌ها به خط مستقيم درخت‌هاى پر شاخ و برگ

--> ( 1 ) . ( Piazza Navona ) : معروف‌ترين و زيباترين ميدان شهر رم است كه به نظر بسيارى از مردم مغرب‌زمين ، در دنيا ميدانى از آن زيباتر وجود ندارد و فقط كسانى كه اين ميدان زيبا را ديده و به اين نظر آشنا هستند مىتوانند بفهمند نويسنده حتى با ذكر عقيدهء خود داير بر ترجيح ميدان شاه به ميدان ناوونا چه جسارتى از خود بروز داده و تا چه حد تحت تأثير زيبايى ميدان شاه اصفهان قرار گرفته است . كرزن در كتاب خود به نام : ايران و قضيهء ايران ( Persia and the Persian Question ) كه در سال 1892 در لندن به طبع رسيده است ، مىنويسد كه : « ميدان شاه اصفهان بدون ترديد يكى از باشكوه‌ترين ميدان‌هاى جهان است . » باستان‌شناس معروف فرانسوى آندره گدار ( Andre Godard ) در صفحهء 105 كتاب آثار ايران ، اضلاع ميدان را 512 متر در 159 متر ، ذكر مىكند . تقريبا همهء جهان‌گردان و شرق‌شناسان ديگر نيز ميدان شاه اصفهان را از زيباترين ميدان‌هاى جهان به‌شمار آورده‌اند . - م .