پيترو دلا واله ( مترجم : شعاع الدين شفا )
307
سفرنامه پيترو دلا واله ( قسمت مربوط به ايران ) ( فارسى )
اين ابتكار شاه چنان اثر كرد كه از آن ساعت به بعد ، ديگر كسى براى مصالحه با تركها تقاضايى از اين قبيل نكرد و در نتيجه او موفق شد آزادانه به تركها مطابق ميل خود جوابى دهد كه بعدا آن را تعريف خواهم كرد . با وجود تمام اينها ، شب بعد از ملاقات ، شاه به منظور دلجويى از سفير ترك و به جبران بىاعتنايىهايى كه نسبت به او شده بود ، صد تومان پول به اضافهء تعدادى اسب و مقدارى پيشكشىهاى مختلف برايش فرستاد . روز سوم سپتامبر ، شاه مجددا به سفير ترك اجازهء ملاقات داد ؛ ولى با او در حضور خيلى از بزرگان دربار به نحو بهترى رفتار كرد . سفير بعد از تكرار پيشنهادات قبلى مبنى بر استرداد اراضى و گروگان گرفتن فرزند شاه و تسليم ابريشم طبق دستور سردار گفت : او مىداند كه اعلىحضرت هيچوقت به پس دادن اراضى تن در نخواهند داد ، در نتيجه فقط با تسليم ابريشم و گروگان ممكن است صلح برقرار گردد و چون ملاحظه كرد كه شاه هنوز ناراضى است ، اضافه كرد كه اگر اعلىحضرت مايل نيستند فرزند خود را بدهند - شايد او نيز دربارهء صحبتهاى شاه با نزديكان خود مطالبى شنيده بود - ممكن است كس ديگرى را انتخاب كنند تا سردار با خود به قسطنطنيه ببرد و بگويد فرزند شاه است و تركها نيز اين حرف را باور خواهند كرد و راضى خواهند شد . وى در حرف خود صادق بود ، چون براى نقشهاى كه تركها داشتند ، فرزند حقيقى يا مجازى شاه يكسان بود و حتى مىتوان گفت فرزند مجازى از جهاتى رجحان داشت ؛ زيرا يك چنين فردى بعدا حاضر مىشد هر كارى را انجام دهد و ممكن بود سر او را با تصورات و رؤياهاى طلايى پر كرد تا به هر خطرى براى رسيدن به مقام سلطنت تن در دهد . شاه ، كه خوب به حقيقت قضايا آگاه بود ، با يكى از همان حركات مخصوص به خود ، دست به شمشير برد و آن را از غلاف بيرون آورد و به سفير ترك نشان داد و گفت : فرزند من اين است و جز او كس ديگرى را ندارم تسليم كنم و اكنون اگر تركها بخواهند مىتوانند با آسودگى خيال رو به ايران بتازند . سفير ترك جواب داد : در جنگى كه اتفاق خواهد افتاد ، عدهء زيادى بىگناه به هلاكت مىرسند و مسئوليت و معصيت آن بر عهدهء شاه خواهد بود ؛ سپس وى دربارهء به هدر رفتن خون مسلمانان ، يعنى تنها كسانى كه عاقبت به خير هستند - زيرا اينان بين خود فقط پيروان محمد [ ص ] را عاقبت به خير مىدانند - مطالب زيادى ابراز داشت . شاه پاسخ داد كه معصيت اين كار از آن تركها خواهد بود ، زيرا او در خانهء خود نشسته و به كسى تعرضى نكرده است ، منتهى