پيترو دلا واله ( مترجم : شعاع الدين شفا )
226
سفرنامه پيترو دلا واله ( قسمت مربوط به ايران ) ( فارسى )
بعد از آن دربارهء مرگ نمايندهء انگليسى مقيم كه اخيرا اتفاق افتاده بود ، صحبت كرديم . وى موقعى كه براى دريافت مالالتجاره ناوهاى انگليسى به حوالى جزيرهء هرمز رفته بود ، همانجا مرد ، به نظر مىرسد مسموم شده باشد . صحبت از اين است كه پرتغالىها اين كار را كردهاند ، ولى به نظر من اين حرف بىمعنى است ؛ زيرا آنان خوب مىدانند كه با مرگ يك نفر ورق برنمىگردد و با مرگ شش يا هشت يا حتى بيست نفر انگليسى اين ملت رو به اضمحلال نمىرود و مذاكرات بين پادشاه انگليس و شاه ايران ، اگر قرار باشد ادامه يابد ، ادامه خواهد يافت و اگر نماينده را به اين نحو بكشند ، اثر كاملا معكوسى خواهد داشت . سپس صحبت را به موضوع قزاقها كشانيدم و مطالبى را كه قبلا در اين مورد به شاه گفته بودم ، براى او بازگو كردم . آقامير به اين موضوع خيلى علاقهمند شد و از من سؤالات زيادى كرد . ضمن توضيحات خود اشاره كردم كه مىتوان طرابوزان و شهرهاى اطراف آن را به آسانى از قلمرو تركها جدا كرد . به اين ترتيب كه ايران ، از سمت مستملكات خود ، حمله به تركها را آغاز خواهد كرد ، و قزاقها نيز از سمت دريا به سواحل تركيه يورش خواهند برد ، و طرفين با پيشرفت در خاك دشمن دست يكديگر را در آنجا خواهند فشرد . به نظر مىآمد كه آقامير خوب به مسائل واقف است و من علاوه كردم كه اين موضوع نه تنها براى صدمه زدن به تركها لازم است ، بلكه از هر جهت براى فرستادن ابريشم ايران به اروپا مفيد خواهد بود ؛ زيرا شاه مايل است اين متاع از خاك تركيه نگذرد و جادهاى كه به اين ترتيب گشوده مىشود ، از هر جهت از جادهء حلب يا راههاى ديگر نزديكتر خواهد بود . بهعلاوه تمام ايالات ايران كه ابريشم تهيه مىكنند ، نزديك درياى سياه هستند و ديگر لازم نخواهد شد كاروانها راه دور و درازى را تا حلب يا هرمز طى كنند و كالا را به انگليسىها يا ديگران تحويل دهند . گذشتن از درياى سياه با كشتى فقط ده تا بيست روز يا حداكثر يك ماه طول مىكشد ، در حالى كه حمل كالا از طريق اقيانوس هشت تا ده ماه وقت مىخواهد و اگر از طريق حلب كالا به مديترانه حمل شود ، تا وصول به بندر مارسى كه نزديكترين بندر است دو تا سه ماه در راه خواهد بود . هر دوى اين راهها بس خطرناك است زيرا علاوه بر طوفان ، مصايب متعدد ديگرى نيز در اين دريانوردى طولانى ، حيات كشتى و ملوانان را تهديد مىكند و بهعلاوه تمام مسير مملو از دزدان دريايى است ؛ در حالى كه تنها خطر درياى سياه عبارت از وجود تركها است و آن را هم قزاقها به تنهايى قادرند بر طرف سازند ، و حتى اكنون نيز تركها از ترس كشتى قزاقها و حملهء آنان نمىتوانند از اين دريا استفاده كنند . از اينها گذشته ، وقتى مالالتجاره به اين ترتيب از درياى سياه