حسين شهيدى مازندرانى
60
سرگذشت تهران ( فارسى )
صحن ارتباط مىيابد . نماى داخلى ايوانها شامل كاشيكارىهاى خشتى و تزئينات آجر و كاشىهايى از نوع معروف به معقلى است . امروزه به سبب نقاشى رنگ و روغنى كه زير گنبد مسجد به تقليد از نقوش كاشيكارى بىبديل زير گنبد مسجد شيخ لطف اللّه انجام شده ، كاشيكارىهاى ظريف معرق جبههء خارجى جنوب صحن با طرح اصلى نماسازى مسجد تفاوت فاحش پيدا كرده و به اين ترتيب تغييراتى خلاف اصول تعمير چنين ابنيهاى در مسجد شاه تهران به وجود آمده است « 1 » . مسجد شاه تهران از نظر معمارى مدخل اصلى و به طور كلى از نظر اصول معمارى ، تحت تأثير مسجد وكيل شيراز است و هنرمندان و استادان شيرازى ، در طراحى و ساختمان اين مسجد نيز مانند ديگر بناهاى آن زمان دست داشتند . « 2 » مسجد سيد عزيز اللّه يكى ديگر از مسجدهايى كه در دورهء فتحعليشاه در تهران ساخته شد ، مسجد سيد عزيز اللّه در محله بازار است . اين مسجد داراى گنبد و صحن سه ايوانى است و ضلع شمالى آن سابقا شامل شبستان زيرزمينى سراسرىاى بوده كه در قسمت بالاى آن ايوان روباز يكسرهاى ترتيب داده بودند . متأسفانه در دهههاى گذشته شبستان نوسازى در اين مسجد احداث شد كه كيفيت تاريخى آن را به كلى از ميان برد . در ورودى اصلى مسجد بين چارسوق كوچك و چارسوق بزرگ در بازار است و يك در فرعى هم از طرف غرب دارد . نام فتحعليشاه قاجار بر كاشىهاى جبههء شمالى صحن مكرر مرقوم شده - كه البته با احداث شبستان نوساز همه از بين رفته است - تاريخ كتيبههاى ايوانهاى جنوبى و شرقى 1310 ( ه ق ) است كه در واقع تاريخ تكميل كاشىكارى و تزئينات مسجد است . « 3 » مسجد سيد عزيز اللّه از نظر طرح و هيئت گنبد دوپوشى و كاشيكاريهاى داخلى ايوانها و رعايت تناسب ابعاد ساختمانى ، بناى قابل توجهى به شمار مىرود . « 4 »
--> ( 1 ) . همان ص 413 - 414 ، نقل با اندك تغيير . ( 2 ) . آثار تاريخى طهران ، اماكن متبركه ، سيد محمد تقى مصطفوى ، تنظيم و تصحيح ميرهاشم محدث ، ص 86 - 87 ، انجمن آثار و مفاخر فرهنگى ، انتشارات گروس - چ دوم 1375 . ( 3 ) . همان ، ص 86 . ( 4 ) . آثار تاريخى طهران ، اماكن متبركه ، سيد محمد تقى مصطفوى . تنظيم و تصحيح ميرهاشم محدث ، ص 413 .