بوده است . در اين صورت مىتوان با اطمينان بيشترى مدعى شد كه فرهنگ اسلامى از راهى ديگر يعنى از طريق آسياى ميانه رواج يافته است . منطقهء فرهنگى ( زمينهاى پست آمودريا ) آسياى مركزى ، خوارزم بود كه مركز اوليهء رواج فرهنگ اسلامى حوضهء ولگا محسوب مىگرديد . اين وضع در شرايطى پيش آمد كه محدودهء قفقاز داراى فرهنگ اسلامى بسيار قويى بوده و اين زمان ( در آنجا ) شهرهاى خيلى بزرگترى نسبت به دوران قبل از اسلام وجود داشته است . با اين وجود ، دين اسلام و فرهنگ مسلمانان نه از جانب قفقاز ، بلكه از سمت خوارزم به مناطق ساحلى ولگا راه يافت . ما مىبينيم كه حتى تا قبل از پذيرش دين اسلام در خوارزم ، خوارزميان بر خزران اثر مىگذاردند . در يك مورد ، از فردى خوارزمى نام برده مىشود كه سرپرست سپاه خزران بود و به قفقاز حمله برد . بعدها ، در خزر به گاردى متشكل از سربازان مسلمان خوارزمى برمىخوريم . آن زمانى كه اسلام از طريق جريان ميانى ولگا ، محل ريزش آب رود كاما به ولگا ، رواج مىيافت ، ما شاهد آن هستيم كه رواج اسلام در نزد بلغارهاى كاما و يا ولگا از طريق خوارزم بوده است . از قرار معلوم وقتى كه در سال 921 فرستادگان بغداد ، كه ابن فضلان هم در زمرهء آنان بود ، رهسپار ولگا مىشدند از نزديك‌ترين مسير آن‌كه قفقاز باشد نرفتند ، بلكه راه را دور زدند و به آسياى مركزى رفته و وارد دربار سامانيان شدند و از خوارزم به سوى بلغارهاى كاما به راه افتادند . آنها در آغاز رهسپار شرق شدند و سپس از آنجا به شمال غرب رفتند . از همينجا معلوم مىگردد كه در آن زمان و با وجود نزديكى جغرافيايى مناطق ساحلى ولگا به مناطق قفقاز ، ارتباط ساكنان اين مناطق به مناطق مسلمان‌نشين آسياى مركزى تا چه حد بيش از قفقاز بوده است . غير از آن مورد ديگرى هم كه مشخص گرديده است ، آن است كه با وجود ارتباط تنگاتنگ خوارزميان با خزران ، مناطق خزر و خوارزم مرز مشترك نداشتند . در توصيف مربوط به راه ميان خوارزم تا سواحل ولگا و خزر آمده است كه در فاصلهء ميان سرزمين خزران و خوارزميان ، مردمانى ترك زندگى مىكردند كه جدا از خزران و خوارزميان بودند ، در ضمن اينكه در بين خزران و جهان اسلام ، جز از داغستان ، هيچ منطقه ديگرى وجود نداشت ، بلكه سرزمين خزر با مناطق مسلمانان هم‌مرز بود . سمندر شهر مهم خزران در داغستان بوده است ، در ضمن ، حاكم آن همچون خاقان خزر پيرو دين يهود بود كه آغاز آن از زمان هارون الرشيد بوده است ، ولى خزران به طور كلى دين يهود را كه تنها مورد قبول طبقات