سخنرانى سوم ( قسمتهاى 5 - 6 ) سخن پيشين ما در آنجا قطع شد كه دربند منطقهء مرزى خلافت عربى بود و دين اسلام به طور كلى در داغستان خيلى كندتر از آن‌چه در روايات متأخر آمده است ، گسترش يافت . در قرن دهم ميلادى هم متصرفات مستقيم عرب در فاصلهء سه ميلى دربند به پايان مىرسيد ، يعنى در همان فاصلهء 6 ورستى كه قبلا گفته شد قلمروى مسلمانان در نزديكترين منطقه به دربند ، بعنى در تا به سران واقع شده بود ، جايى كه پسر خواهر فرمانرواى دربند حاكم آن بود . و اما اين نزديكترين منطقه كه منطقهء قايتاقها باشد زير سلطهء خزران بود . در اينجا ، ما شاهد تضاد شديدى ميان موفقيتهاى اوليه و قابل انتظار مسلمين با واقعيتها و رخداده‌ها هستيم . در آغاز ، عربها به موفقيتهايى در قسمت شمالى داغستان دست يافتند . در نتيجهء همين موفقيتها بود كه خزران شهر بلنجر را كه پايتخت آنان بود رها كردند و شهر جديدى را پايه نهادند كه بعدها به نام اتيل ( اتل ) شهرت يافت . اين شهر نيز طى يكى از لشكركشيهاى عربها به دست آنان افتاد . با وجود تمام موفقيتهايى كه عربها از اين جنگ بدست آوردند ، معهذا دين اسلام فقط در مناطق نزديك به دربند رواج يافت . اين وضع نه تنها در قرن دهم ، بلكه در دوران پس از آن نيز مشهود است . اواخر قرن چهاردهم ، هنگام لشكركشى تيمور ، قايتاقهاى ساكن حدود دربند هنوز مسلمان نشده بودند . در ضمن مىتوان به واقعيت ديگرى نيز اشاره كرد . نكته قابل توجه اين كه آيينهاى مسيح و يهود تا ولگا پيش رفتند و اين پيشروى از سمت قفقاز