بزرگترين خطر براى ايران حملاتى بود كه از سمت شمال ، در نيمهء دوم قرن ششم ميلادى متوجه آنها مىشد . اين زمان مصادف بود با امپراتورى بزرگ تركان كه مرزهاى آن از حدود چين تا اروپاى شرقى امتداد داشت . در ضمن ، اين امپراتورى داراى حكومتى يك پارچه نبود ، بلكه تحت فرمانروايى حاكمانى از يك دودمان قرار داشت . اين امپراتورى از نيروى بسيار مهيبى برخوردار بود . تركان به خاطر منافع بازرگانى كه با ايرانيان منطقهء آسياى مركزى داشتند و نيز به خاطر تجارت ابريشم چين و يا احتمالا ابريشم تهيه شده توسط خودشان با ايرانيان رابطه برقرار كردند . چون اين رابطه به ناكامى انجاميد ، لذا تركان متوجه روم شرقى ( بيزانس ) شدند و در سال 568 ميلادى سفيرى به آن سرزمين فرستادند . دولت بيزانس سفير تركان را به گرمى پذيرفت ، حال آن‌كه در روم شرقى صنعت ابريشم وجود داشت . اين زمان سلسلهء ساسانيان به اوج قدرت خود دست يافته بود . چون دولت روم شرقى از سوى ايران در معرض خطر قرار گرفته بود ، لذا بر آن شد كه با تركان عليه ايران متحد گردد . در اين دوره ما شاهد اعزام چند سفير بيزانسى نزد تركان هستيم . در سال 569 ميلادى هنگامى كه زمارخ ( زماركوس ) سفير بيزانس از سرزمين تركان بازمىگشت ، هنوز آلانها تابع تركان نبودند . چند سال بعد در 576 ميلادى ، خان ترك اعلام كرد كه آلان‌ها تابعيت وى را گردن نهاده‌اند . بدين روال ، متصرفهء تركان در آن زمان تا قفقاز كشيده شد . در همين دوره و بديگر سخن اواخر دوران پادشاهى خسرو انوشيروان بود كه سد مشهور دربند به منظور جلوگيرى نفوذ تركان ساخته شد . چنين به نظر مىرسد كه خطر تركان در اين دوره به مراتب بيش از سدهء پنجم ميلادى بوده است . در سدهء پنجم چند قوم كوچك كه تابع هونها ، بودند دست به حملاتى مىزدند و پس آنگاه از راه قفقاز به جايگاه پيشين خويش بازگشتند . روايتى دربارهء قوم سابير كه بعدها خزران ناميده شدند وجود دارد « 1 » . هونها چند بار به ايران حمله‌ور شدند و يك بار از راهى ديگر و از كنار شعله‌هاى آتشى كه از فراز صخره‌هاى فرو رفته در آب سر برآورده بودند به جايگاه پيشين خود بازگشتند . اين نخستين خبر تاريخى دربارهء وجود آتشهاى نزديك باكو است . حدس و گمانهاى مربوط به رابطه اين

--> ( 1 ) . دربارهء سابيرها ( ساويرها ) ر . ك . به : آرتامونوف ، تاريخ خزر ، لنينگراد ، 1962 ، صص 69 - 78 . چنان كه آرتامونوف مىنويسد ساويرها و خزران قوم واحدى نبودند ، بلكه خزران قبيله‌اى از اتحاد قبايل دشت قفقاز به رياست سابيرها در سدهء ششم ميلادى بودند . ب . استاويسكى .