آتش با آئين زرتشت و مقام مهم آن و نيز اين نكته كه گويا آتشكده‌اى در اين سرزمين برپا بوده است ، متكى بر پايه و اساسى نيست . اظهار نظر مبنى بر اين كه در نزديكى باكو تا پيش از دوران سلطه عربها از منابع نفت بهره‌بردارى شده است ، فاقد پايه و اساس است . دربارهء بناى سدّ دربند خبرى وجود دارد مبنى بر اينكه اين سدّ به فرمان خسرو انوشيروان ساخته شده است . راجع به بناى آن نيز مطالبى آميخته به افسانه وجود دارد . احتمالا اين خبرها مبتنى بر پندارها و تصورات نسلهاى بعدى پيرامون چگونگى بناى سدّ مذكور است . اشاره‌اى از ظهير الدين مرعشى وجود دارد مبنى بر اينكه اين بنا در واقع به دستور يكى از خويشاوندان خسرو انو شيروان چه بسا پسر عمّ وى كه فرمانرواى آن ناحيه بود ، احداث گرديد : از سدهء هفتم ميلادى و اواخر عهد ساسانى خبرى وجود دارد مبنى بر اين كه سدّ دربند به دست خزران افتاد و سخت آسيب ديد ، ولى چندى بعد بار ديگر توسط عربها ساخته شد . مىگويند كه در زمان پادشاهى ساسانيان ، موج‌شكنى نيز احداث گرديد ، ولى به طور يقين گفته شده است كه آن بخش از سد كه به اندازهء قابل توجهى در دريا پيش رفته بود ، در زمان عربها بنا گرديد . در قديمىترين روايتى « 1 » كه تاكنون به دستمان رسيده ، گفته شده است كه اين ديوار به اندازهء 600 آرنج عربى در آب فرو رفته است . اين رقم ، همان اندازهء پيشرفت سد در آب دريا است كه براى گذرناپذير كردن لنگرگاه دربند كافى بوده است . به طورى كه اكنون معلوم شده اندازهء آرنج عربى كمى بيش از 5 / 0 متر بوده است . بدين ترتيب ، طول سدّ در دريا اندكى بيش از 300 متر تخمين زده مىشود . داستانهايى پيرامون بناى اين سد وجود دارد كه با نظر بيننده به هنگام مشاهدهء سد متفاوت و مغايرند . گفته شده كه اين سد به گونهء خاصى بنا شده است . گفته شده كه دو رديف سنگ بدون به كار بردن سيمان و يا ملاط ديگرى كه جايگزين سيمان بوده چيده شده است . در ضمن منابع كاملا متفاوت حكايت از آن دارند كه در بناى سد از روش ديگرى استفاده شده است : در ميان آن سنگها ، سوراخهايى تعبيه شده و ميله‌هايى آهنى درون حفره‌ها قرار داده بر روى آنها سرب ريخته‌اند ، وجود سرب در درون حفره‌ها جايگزين سيمان و يا هر ملاط ديگرى بوده است . آيا ممكن است كه اين تنها حدس و گمان باشد ؟ به نظر من ممكن است . محتمل است در بناى سد از سرب استفاده شده باشد ،

--> ( 1 ) . در چاپ اوله كلمهء « Skromnom » يك غلط چاپى است . يو . برگل .