شده ، ادعايى است كه به دشوارى قابل پذيرش است . در ضمن گزارش مبنى بر اين كه پمپه هنگام پيشروى به سوى كرانهء درياى خزر از كثرت ماران بر سر راه خود به هراس افتاده بوده است ، شگفت‌انگيز مىنمايد . چنين به نظر مىرسد كه روميان با وجود گرايش جهت دستيابى به درياى خزر ، كوششى در اين زمينه ابراز ننمودند . حدود سال 59 سدهء نخست ميلادى هنگامى كه منطقه هيركان از ايران جدا شد ، سفيران هيركان با روميان به گفتگو پرداختند . معلوم شد روميان انگيزه‌اى براى ايجاد رابطه با هيركان و گذر به سوى كرانهء درياى خزر داشته‌اند . اين كار براى روميان امكان‌پذير بود ، ولى اقدامى در اين زمينه صورت نگرفت « 1 » و دوميتيانوس كاربولون كه آنزمان در ارمنستان بود سفراى هيركان را از بيراهه بازگرداند تا در دست پارتيان اسير نشوند . آنها از آنجا به سوى اقيانوس هند و سپس بدون عبور از متصرفات پارتيان به كشور خود ، جانب درياى خزر رفتند . از همين‌جا معلوم مىگردد كه اشكانيان در آنزمان فاقد سلطه بر بخش شرقى سرزمين خود بودند . مىدانيم كه روميان در امور آلبانيا دخالت داشتند . پارتيان نيز مدعى اين سرزمين بودند ، ولى نه اين و نه آن قوم ، آلبانيا را متصرف نشدند و آن را ضميمه خاك خود نكردند . فرمانرواى آلبانيا گاه از سوى روميان و گاه از سوى پارتيان گمارده مىشد . گفته مىشود كه در سال 113 سده دوم ميلادى درست پيش از جنگ تراژان ( ترايانوس ) امپراتور روم به ميان رودان ( بين‌النهرين ) عليه دولت پارت ، توسط اين

--> ( 1 ) . نظريهء ب . استاويسكى : كتيبه‌اى بر صخره پيرامون فعاليت لژيون دوازدهم ، از سپاه امپراتور دوميتيانوس گواه آن است كه روميان در اواخر سدهء نخست ميلادى تا كرانهء درياى خزر پيش رفتند . اين كتيبه سال 1948 در نزديكى كوه بيوك‌داش در چهار كيلومترى درياى خزر ( نزديك باكو ) كشف گرديد . ر . ك به : جعفرزاده ، كتيبه قديمى - لاتينى حدود دامنهء كوه بيوك‌داش ، گزارشهاى آكادمى علوم ، آذربايجان ، باكو ، 1948 ، شماره 7 ، صص 304 - 311 ؛ پ . خ . تومبيل ، كتيبه رومى قرن اول ميلادى كشف شده در محدودهء آذربايجان ( قبرستان ) ، گزارشهاى آكادمى علوم جمهورى آذربايجان ، باكو ، 1948 ، شماره 7 ، صص 312 - 314 ؛ پاخوموف ، كتيبه رومى سدهء نخست ميلادى و لژيون فولمينات دوازدهم ، اخبار آكادمى علوم جمهورى آذربايجان ، 1949 ، شماره 1 ، صص 79 - 88 ؛ يا مپولسكى ، پيرامون كتيبهء رومى در آذربايجان ، اخبار آكادمى علوم جمهورى آذربايجان ، 1949 ، شمارهء 1 ، ص 89 ؛ خاچيكيان ، چندين تذكر پيرامون فصل پنجاه و چهارم از كتاب دوّم « تاريخ ارمنستان » نوشتهء موسى خورنى ( در رابطه با كتيبهء لاتينى قديمى كه در آذربايجان پيدا شده است ) اخبار آكادمى علوم جمهورى ارمنستان ، علوم اجتماعى ، 1948 ، شماره 11 صص 91 - 97 ؛ يلنيتسكى ، اخبار شمال درياى سياه ، III ، روميان حدود دروازه‌هاى خزر ، پيك تاريخ قديم ، 1950 ، شماره 1 ، صص 193 ، 194 ؛ ترور ، شرح پيرامون تاريخ و فرهنگ آلبانياى قفقاز ، از سدهء چهارم پيش از ميلاد تا سدهء هفتم ميلادى ، مسكو - لنينگراد ، 1959 ، صص 342 - 345 .